ଏକ ଦିନ ଏକ ଦାସୀ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମୋର ମାଲିକ ରାତିରେ ଏକ ଚୋରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି; ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଗହଣା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋଷାକ ସବୁ ଚୋରି ହୋଇଗଲା।” ମାଲିକ ଉପଲ୍ଲେ ତଳାରେ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମା, ଜୀବନୀ, ଓ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି ଦୁଃଖରେ ପ୍ରବଳ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଗୁରୁ ନାରଦ କହିଲେ, ଦାସୀର କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏହି ମହଳରେ ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ମୃତ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଆତ୍ମୀୟ ଲୋକମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଶୋକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦାୟନ କହିଲେ, “ମା, ଏହି ଦୁଃଖ ତୁମେ ଶରୀର ପାଇଁ କରୁଛ; ଏହା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ଶରୀର ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ସଂଯୋଗ, ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏ; ଏହି ସଂଯୋଗ ଯେତେବେଳେ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଲୋକେ ଜନ୍ମ କୁହନ୍ତି। ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ଯୋଗ ବିଯୋଗ ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ନିର୍ଜୀବ ଶରୀର ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆଦି ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଥାଏ। ‘ମୁଁ ଏହି ଶରୀର’ ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଶରୀର ଭାବି ଭୁଲ କରିଥାଏ; ଏହା ତୁମର ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ନୁହେଁ। ଏହି ଭାବ ଦୂର ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହା ସ୍ଵୟଂ-ଦୀପ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, କାରଣ ଉପରେ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ନିତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଆନନ୍ଦ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଜଗତକୁ ଉଜାଗର କରେ। ଜିଭ ଏହାକୁ ଚାଖିପାରେନି, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରେନି, କାନ ଶୁଣିପାରେନି, ନାକ ଘ୍ରାଣ କରିପାରେନି, ଚର୍ମ ଛୁଇପାରେନି। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ନିଜକୁ ଦେଖିବା, ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା, ଅବସ୍ତୁ, ମନ ଉପରେ, ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ। ଏହାର ଅବତାରଗୁଡିକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଵଭାବର ଦେବତାମାନେ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ସେବା କରନ୍ତି, ଏହାର ରୂପ ଜାଣିପାରନ୍ତିନି, ଏହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଉପରେ। ଏହି ଭଳି ଆତ୍ମା, ଯାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ନାହିଁ, କୌଣସି ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଏହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କ୍ରୋଧ କରିପାରିବ? ଏହି ଭାଗରେ କାଲିନ୍ଦୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ୨୦୯ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ନାରଦ କହିଲେ—ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ କଥାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେହ Swan ବ୍ୟକ୍ତି ସେମାନେ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରସୂତା ଜୀବନୀ ବି ତାଙ୍କ ସ୍ଵାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଏହି ତ୍ୟାଗୀ ସାଧୁ ସହ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କରିବାକୁ ଯାଇଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁ କିଛି ଦିନ ପରେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ପବିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି କୋଶଳା ନଦୀ, ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ନିକଟରେ ପ୍ରବାହିତ। ଏଠାରେ ଯମୁନା ତଟରେ ଦୁଇଜଣ ରାତିରେ ଜମି ଉପରେ ଶୁଇଲେ। ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟରାତିରେ, ସମସ୍ତ ଯାତ୍ରୀ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ଏକ କୁକୁର ଆସିଲା, ତାର ଇଚ୍ଛା ରହିଥିଲା ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା। ସେ ଶିବିର ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଲା, ଖାଦ୍ୟ ପାତ୍ର ଘ୍ରାଣ କରିଲା, ପାତ୍ର ଚାଟିଲା, ଏବଂ କେତେକଠାରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଘାତ ଭୋଗିଲା। କିଏ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଘା ଦେଲା, ସେ ଚୁପଚାପ ଭାଗିଗଲା, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଏକ ନିର୍ବଳ ପୁରୁଷ ପରି। ଯେଠି କୁକୁରକୁ ଲାଠି, ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେ ଏଠିକୁ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କଲା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାତ୍ର ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ। ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ଆଶାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ଏକ ଦରିଦ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ବେଶ୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଚାହିଁ ଘୁଞ୍ଚିବା ପରି, ସେ ଏଭଳି ଘୁଞ୍ଚିଲା, ଦୁଇଜଣ ଶୁଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲା। କୁକୁର ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ରଖା ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, କିଛି ଦୂର ଯାଇ, ଦାନ୍ତରେ ଧରିଲା। ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଲି, ମାଂସ ନଥିବା ଦେଖି, ସେ ଏହାକୁ ନଦୀ ଜଳରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଲା। ଏହି ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳରେ ପକାଇବା ସହିତ, ରାଜା, ମୁକୁନ୍ଦ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଏଠିକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଭାଇ କୁ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ସେ ଦୟାରେ ଜାଗାଇଲେ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଓ ବେଦାୟନ, ଗୁରୁଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ମୋ ଭାଇକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ମୋ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ି ଏଠି ମହଳରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପଡ଼ିଛି। ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ମୁଁ ନରକକୁ ଗଲି, ତାହାର ଫଳ ଭୋଗିଲି; କିନ୍ତୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର କୃପାରେ ମୁଁ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇଛି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଆସିଛି, ଗୁରୁ, ଆପଣ ସ୍ଥାନର ଅବତାର। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯିବି। ଆପଣ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଏବଂ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦେବଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯିବି।” ନାରଦ କହିଲେ—ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବେଦାୟନ ଗୁରୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ, ବିମାନରେ ବସିଥିବା ମୁକୁନ୍ଦକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁକୁନ୍ଦ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇଁ ତୁମେ କଣ ଲୋକକୁ ଗଲା, ଏବେ କଣ ଲୋକରୁ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଉଛ? ଏଠାରେ କଣ ଘଟିଲା, କିଏ ଏହି ଲୋକର ନାୟକ, ଲୋକମାନେ କିପରି, ଏହି ଲୋକର ନୀତି କ’ଣ? ସବୁ କଥା କହ।” ମୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ, “ଗୁରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ମୁଁ କହିବି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର କୃପାରେ ଏବେ ସ୍ମୃତି ଆସିଛି। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ନାଇ କାଟିଦେଲା, ଯମର ଦୁତମାନେ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟାନକ, ମୋତେ ନେଇଗଲେ।