ଶୌନକ ଋଷି ଏକ ଦିନ ସୂତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ସୂତ, କୃପା କରି କାର୍ତିକ ମାସର ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନର ଶୁଧ୍ଧି ଦେଇଥିବା ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କହ, ଯାହା ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦୂର କରିଥାଏ।” ସୂତ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଶୌନକ, ତୁମେ ଯେଉଁ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହି ଶେଷ ପାଞ୍ଚ ଦିନର ଉପବାସର ଫଳ ଆମେ କହିବି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଉପବାସ ମଧ୍ୟରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ’ ଉପବାସ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ଦିନଗୁଡିକରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ରାଧା ସହିତ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଜନମଜାତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ଉପବାସ କ୍ଷମା, ଗୃହସ୍ଥ, ଵନବାସୀ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଯେଉଁ ଜଣେ ହେଉନ୍ତି, ଏହା କରିବା ବିନା କୌଣସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ଉପବାସ ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଉପବାସରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପୂର୍ବରେ ଓ ତୁଳସୀ ଗଛ ନିକଟରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଘୃତର ଦୀପ ଦେଇଥାଏ, ତାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହାଲକୁ ଯାଏ। ପାପୀ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ଯଦି କେହି ଭକ୍ତିରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମଧୁ, ଦୁଧ, ଘି ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଇଥାଏ, ଶ୍ରୀହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏହି ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାକୁ କିଏ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ? ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ; ଚାରିମୁଖା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ପୁଣ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେନାହିଁ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଗୋମୟ ମିଳିନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗୋମୁତ୍ର ପାନ କରିବା ଉଚିତ; ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଦୁଧ, ଚତୁର୍ଦଶୀ ଦିନ ଦହି ପାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚାରି ଦିନ ପାପରୁ ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ ଉପବାସ କରି, ପଞ୍ଚମ ଦିନ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ଯଥାବିଧି କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଭୋଜନ ଦେଇ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ରାତିରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ନିବେଦିତ ଗୋପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେନାହିଁ, ସେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରିବା କିମ୍ବା ଯଥାବିଧି ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିବାର ସମାନ। ଏବେ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖ: ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଦଣ୍ଡକ ନାମକ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ଚୋରି ଓ ଅଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଭବାନ୍ତି, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ। ସେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିଲେ, ମିତ୍ରମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ବେଶ୍ୟାମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ଚୋରି କରୁଥିଲେ, ନିର୍ଦୟ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ। ସେ ଶରଣାପନ୍ନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ନାସ୍ତିକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ, ଗୋମାଂସ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲେ, ନିତ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ। ସେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କର ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ, ନିଜ ପରିବାରର ଜୀବିକା ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ; ଏହି ପାପଦେଖି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୁଧିତ ହୋଇ କହିଲେ— “ହେ ମୂଢ଼, ତୁମେ ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଦେଇଥିବା ଶୁଭ୍ର କୁଳକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛ। ଏପରି ରୂପେ କ୍ରୁଧି ଓ ଲଜ୍ଜାର ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ଏହି ପାପୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ ଦଣ୍ଡକ ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଚୋରମାନେ ସହିତ ଚୋରି କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲାଇବାରେ ଲାଗିଲେ। ପଥରେ ଯିବାବେଳେ ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଚୋରମାନେ ମିଳି ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ; ତେବେ ଖାଇବାକୁ କିଛି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଖାଇପାରିଲେନାହିଁ, ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହେଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖିଲେ, ବହୁତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଉଡ଼ିଆ ଗଛ ତଳେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚୋରମାନେ ଦଣ୍ଡକ ସହିତ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ନମସ୍କାର କଲେ। ଦଣ୍ଡକ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଭୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ। ମୋ ଜୀବନ ଚାଲିଯିବ। ଦୟା କରି କିଛି ଖାଇବାକୁ ଦିଅ, ମୁଁ ଆପଣମାନେ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି।” ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ଉପବାସରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏପରି ହରିଦିନରେ ତୁମେ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ କିପରି? ତୁମର ନାମ କ’ଣ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ?” ଦଣ୍ଡକ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ମୋ ନାମ ଦଣ୍ଡକ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରେ ଆବୃତ। କିପରି ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି?” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ଉପବାସ କର।” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଚକ ଉପବାସ କଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଇ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପକୁ ମିଳି, ପୁନଃ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି କଥାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ତାପରେ ଶୌନକ କହିଲେ, “ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଏବେ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କ୍ରମିକ ଭାବେ କହ। ସୂତ କହିଲେ, “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଚାଷ ଥିବା ଭୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ଚ୦ଦ ଇନ୍ଦ୍ରର ଶାସନ ଯାଏଁ ଶୁଭ ଫଳ ଭୋଗ କରିଥାଏ। ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ରାଜା ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୂମି ଉପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭୋଗ କରି, ପରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଗୋଉପରି ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଏ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ଗୋ ଓ ଏକ ବଳଦ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଡ଼ିରେ ଉଭା ଅଛି, ଏହି ଭୂମିକୁ ଗୋଉପରି ଭୂମି ଭାବେ ମହାମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି।