ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖରେ ଭରି ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନାରଦ କହିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ଏଭଳି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିବ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଏଠିଏ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” ଏଭଳି କହି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଂକରେ ରଖି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ନଦୀକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ—“ହେ ସାଗର, ତୁମ ନାମର ପଥରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଯଦି ତୁମେ କିଛି ରାଗ କରିଛ, ମୋ ପାଖରେ ଖୋଲା ଭାବରେ କହ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ମୁଁ ଏଭଳି ଚୁପ୍ପି ରହିଥିବା ଦେଖିନଥିଲି। କ’ଣ ତୁମ କିଛି ଛୋଟ ଭଉଣି କିମ୍ବା ଭାଇ କିଛି ଅପମାନ କରିଛି? ତୁମେ ଯେ ପଞ୍ଜରାରେ ରଖିଥିବା ତୁମର ଟିଆ ପକ୍ଷୀ ତୁମ ଛଡ଼ା ଖାଇନଥାଏ। ତାକୁ ଭଲ ଭାବେ ରାନ୍ଧା ଭାତ ଦିଅ, ଏବଂ ମିଠା କଣ୍ଠୀ ମନା ପକ୍ଷୀକୁ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷୀକୁ ‘ରାମ, ରାମ, ହରେ କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମ ଶୃଙ୍ଖଳା ଶିଖାଅ, ଏହା ତୁମେ ଉଠି ଶିଖାଅ, କାରଣ ସେମାନେ ଚତୁର। ମୁଁ କ’ଣ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ସହ କଥା ହେଉନାହାଁ? ତୁମେ ଯେ ସମ୍ପତି ଦେଇଥିଲ, ମୁଁ ସେଥିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଠାରେ ରକ୍ଷା କରିଛି। ମୋ ଗର୍ଭରେ ତୁମେ ଯାହା ରଖିଛ, ତୁମ ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଯିବି।” ନାରଦ କହିଲେ—ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପ୍ରିୟା ନାରୀ କନ୍ଦିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଶ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଗୁରୁ ବେଦାୟନ ନାମକ ବିରକ୍ତ ଏକ ସନ୍ୟାସୀ, ଏ ଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ। ସେ ପଚାରିଲେ—“ମୁକୁନ୍ଦ କେଉଁଠି? ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନବତୀ ମାତା ଏବଂ ପତ୍ନୀ କେଉଁଠି? ସେମାନେ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଗୃହଦାସୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ମାଲିକ ଏକ ଚୋରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି; ବୋଉଙ୍କର ଗହଣା ଓ ସମସ୍ତ ଭଲ ପୋଶାକ ଚୋରି ହୋଇଗଲା। ସେ ଏବେ ଗୃହର ଉପର ତଳରେ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମାତା, ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇମାନେ ସେଠାରେ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ଗୁରୁ।” ନାରଦ କହିଲେ—ଦାସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବେଦାୟନ ମହାପୁରୁଷ ମନ୍ଦିରର ଉପର ତଳକୁ ଚଢ଼ି ଗଲେ; ସେଠାରେ ମୃତ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପରିଜନମାନେ ଆଉ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ବେଦାୟନ କହିଲେ—“ତୁମେ ଯେ ଦୁଃଖ କରୁଛ, ଏହା ଦେହ ପାଇଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ସଂଯୋଗ, ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଚ୍ଛେଦ ଆସେ; ଏହି ଯୋଗକୁ ଜନ୍ମ, ବିଚ୍ଛେଦକୁ ମୃତ୍ୟୁ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଦେହ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଜଡ଼ ଓ ପରାଧୀନ। ଆଦି ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖେ। ‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ଭାବନାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହ ବୋଲି ଭାବି ଭ୍ରମ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ। ଏହି ଭ୍ରମ ଶେଷ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, କୌଣସି କାରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେନାହିଁ, ଗୁଣମୟ, ନିତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଆନନ୍ଦ ଓ ନିଜ ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ଏହାକୁ ଜିହ୍ୱା ଚାଖିପାରେନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ, କାନ ଶୁଣିପାରେନାହିଁ, ନାକ ଶୁଘିପାରେନାହିଁ, ଚର୍ମ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ। ଏହି ଅନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ନୁହେଁ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ, ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଅଗୋଚର। ଏହାର ଅବତାର ଶୁଦ୍ଧସ୍ୱଭାବ ଦେବତାମାନେ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟରୁ ତ୍ରାଣ। ତେଣୁ, ଏହି ଆତ୍ମା ପ୍ରତି କିଏ ଦୁର୍ମତି ହୋଇ ରାଗ କରିପାରିବ?” ଏଭଳି କାଳିନ୍ଦୀ ମହିମାର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଦ୍ମପୁରାଣର ୨୦୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ନାରଦ କହିଲେ—ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେ ହଂସ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟା କରାଇଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଗର୍ଭବତୀ ପତ୍ନୀ ଶ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ। ପରେ, ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ସେ ସନ୍ୟାସୀ ସହ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସନ୍ୟାସୀ, କିଛି ଦିନ ପରେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ପବିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି କୋଶଳା ନଦୀ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ନିକଟରେ ପ୍ରବାହିତ; ସେଠାରେ ଯମୁନା ତଟରେ ଭୂମିରେ ଦୁଇଜଣ ରାତିରେ ଶୋଇଲେ। ଅସ୍ଥିର ଗଠୁଆକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ପଡ଼ିଲେ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ, ସମସ୍ତ ଯାତ୍ରୀ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଏକ କୁକୁର ଖାଇବା ଆଶାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଶିବିର ଚାରିପାଖ ଘୁରିଲା, ରାନ୍ଧା ଭାତ ଓ ପାତ୍ର ଶୁଘିଲା, କେଉଁଠି କେଉଁଠି ମୁଣ୍ଡେ ଆଘାତ ଖାଇଲା। ମୁଣ୍ଡେ ପିଟି ଦେଖିଲାପରେ, ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲା, ଏକ ଦମିତ ପୁରୁଷ ଭଳି। କେଉଁଠି ଲଠି, କେଉଁଠି ମାଟି ଦେଇ ହଟାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପୁଣି ଖାଇବା ଆଶାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏଭଳି ଭୋଗ ଆଶାରେ ସେ ଘୁରୁଥିଲା, ଏକ ଦରିଦ୍ର ପୁରୁଷ ଯେପରି ଏକ ବେଶ୍ୟାର ସ୍ନେହ ଆଶା କରେ, ସେଭଳି। ଏଭଳି ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଦୁଇ ଶୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖା ଅସ୍ଥି ଗଠୁଆକୁ ଦେଖିଲା। କୁକୁରଟିଏ ସେ ଗଠୁଆକୁ ଦାନ୍ତରେ ଧରି ଦୂରକୁ ନେଲା। ତାହା ଖୋଲି ଭିତର ଅସ୍ଥି ଦେଖି, ମାଂସ ନଥିବାରୁ ତାହାକୁ ନଦୀ ଜଳରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲା। ଏମିତି ଅସ୍ଥି ଜଳରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ହେ ରାଜନ, ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଡ଼ି ମୁକୁନ୍ଦ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।