ଏହି ପବିତ୍ର ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମର ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉପାଦେଶ। ଏଠାରେ ଏକ ମହାନ ଋଷିଙ୍କ ଜୀବନ ଧାରାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଯିଏ ମୁକ୍ତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଅଗ୍ନି ବା ନିଜସ୍ଥିର ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭିକ୍ଷା ନେଇଥାନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥ, ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏଠି ଆଠ ମୁଠି ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଭୋଜନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଭିକ୍ଷାକୁ କେବେ ତାଳପତ୍ରରେ, କେବେ ନିଜ ହାତରେ, କିମ୍ବା ଛୋଟ ଟୁକୁଡ଼ାରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ସେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ, ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ରୁଦ୍ର ସୂକ୍ତର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ, ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣରେ ନିଷ୍ଠା ବିକାଶ କରିଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ବିବରଣୀ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର 'ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ' ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ପରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ— ଜୀବନର ଏକ ତୃତୀୟ ଅଂଶ ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ କଟାଇ, ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ କ୍ରମେ ସନ୍ନ୍ୟାସରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜାତି ମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହେବାକୁ ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତି ଅସଙ୍ଗତା ମନରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଅଭିଲାଷା କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ବିପରୀତ ହୁଏ, ତେବେ ଧର୍ମପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ହୁଏ। ପ୍ରଜାପତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନେୟ ଯଜ୍ଞ କରି, କିମ୍ବା ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦରକାର। କେହି ଜ୍ଞାନସନ୍ନ୍ୟାସୀ, କେହି ବେଦସନ୍ନ୍ୟାସୀ, କେହି କର୍ମସନ୍ନ୍ୟାସୀ— ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରତି ଅସଙ୍ଗ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ନିର୍ଭୟ ଯିଏ, ସେ ଜ୍ଞାନସନ୍ନ୍ୟାସୀ। ଯିଏ ଦିନେଦିନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଅପେକ୍ଷା ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି, ସେ ବେଦସନ୍ନ୍ୟାସୀ। ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି, ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ ଓ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି, ସେ କର୍ମସନ୍ନ୍ୟାସୀ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ବା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଅସଙ୍ଗ, ନିର୍ଭୟ, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ, ଶାଖା ପତ୍ର ଖାଇଥିବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ କୌପୀନ ପିନ୍ଧିଥିବା କିମ୍ବା ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ। ସଂଯମୀ, ଅଲ୍ପାହାରୀ, ଗ୍ରାମରୁ ଭିକ୍ଷା ନେଇ, ଆତ୍ମସାଧନାରେ ଲଗ୍ନ, ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ନିର୍ବାସନ୍ଧାନ। ଏକା ନିଜ କୁହୁଡେ ସଂଗୀ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜୀବନରେ ଆନନ୍ଦ ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ସେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଜଣେ ଭୃତ୍ୟ ଭଳି; କେବେ ବି ଅଧ୍ୟୟନ, କର୍ମ ବା ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏକ ଖଣ୍ଡ ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କୌପୀନ ପିନ୍ଧି, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡା କିମ୍ବା ଜଟାଧାରୀ, କିମ୍ବା ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ, ସଦା କଞ୍ଚା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଲିନ ରହିପାରନ୍ତି। ସେ ଗ୍ରାମ ଛଡ଼ା କିମ୍ବା ଗଛ ତଳେ କିମ୍ବା ଦେଉଳରେ ରହିପାରନ୍ତି; ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ର, ମାନ ଓ ଅପମାନକୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ସଦା ଭିକ୍ଷାରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ, କେବେ ଏକ ଘରରୁ ଭିକ୍ଷା ନ ନେବା; ଯଦି ଭ୍ରମରେ ଏହି କାମ କରନ୍ତି, ସେ ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ନୁହେଁ। ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। ସେ ମନରେ ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ମାଟି, ପଥର, ସୁନାକୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ମୌନବ୍ରତୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ରହିତ; ଦୃଷ୍ଟି ଶୁଦ୍ଧ କରି ପଦ ରଖନ୍ତି, ଚିତ୍ରା ପଛରେ ଚାନ୍ଦି ଚାଲିବେ, ଛନା ଜଳ ପିଉନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଷାକାଳ ବାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ସଦା ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ଥାନ୍ତି, କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ଶୁଚିତାରେ ଲଗ୍ନ, ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଚତୁର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ମାନ ଛାଡ଼ି, ନିନ୍ଦା ଓ ଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ସ୍ୱାତ୍ମଜ୍ଞାନର ଗୁଣରେ ଯଦି କେହି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେ ପ୍ରଣବ ନାମକ ନିତ୍ୟ ଦେବତାର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ଓ ଶୁଚିତା ନିୟମିତ ଭାବେ କରି, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଧ୍ୟାନସ୍ଥିତ, କୁଶ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦେଉଳ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ରହିବା ଉଚିତ। ଧୋଇଥିବା କଞ୍ଚା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦେହର ଲୋମ ଡାକି ରଖି, ବ୍ରହ୍ମ ସଂପୃକ୍ତ ଶ୍ରୁତି ଓ ଦେବତା ସମ୍ପର୍କିତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସଦା ବେଦାନ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଋଷି ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ସଦା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅପହରଣ ନ କରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା— ଏହି ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ନୀତି। କ୍ଷମା, ଦୟା ଓ ସନ୍ତୋଷ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ବ୍ରତ; ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ପଞ୍ଚ ମହାୟଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି। ସେ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଦିନେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରିବେ, ଅନ୍ୟ କାରଣରେ କଦାପି ନୁହେଁ। ନିୟମିତ ସମୟରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହିବେ। ପ୍ରତିଦିନ ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଦୁଇ ସଂଧ୍ୟାୟେ ସାବିତ୍ରୀ ଜପ, ଏବଂ ଏକା ଭାବେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ। ସେ କେବେ ଏକା ଭୋଜନ କରିବେ ନାହିଁ, ଆସକ୍ତି, କ୍ରୋଧ ଓ ସଂପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବେ; ଏକ ବା ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଜଟା ଓ ଜନ୍ୟୁ ଧାରଣ କରି, କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ, ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ଭାବେ ପ୍ରବିତ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।