ଏକ ଦିନ, ଏକ ଋଷିଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କରି ରାଜା କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମର ଅମୃତ ସଦୃଶ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣାତୁର ହୋଇଛି, ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କିଛି ପବିତ୍ର କାହାଣୀ ଥାଏ କି? ମୋ ପାଇଁ ସେ କାହାଣୀ କୁହ।” ତାହାପରେ ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ, “ହଁ ରାଜନ, ଏଠାରେ ଏମିତି ଏକ ପୁଣ୍ୟମୟ କଥା ଅଛି, ଯାହା ମହାପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଏହି କଥା ଏକ କଷ୍ଟଦାୟକ କଷ୍ଟଦାୟକ ନାଇଁ ଓ ଏକ ଦ୍ୱିଜାତି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ନିକଟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।” ନାରଦ କହିଲେ, “ରାଜନ, ସେଇ ନାଇଁ ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନକାରୀ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜାତି ମୁକୁନ୍ଦ ଅକାଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ତଥାପି କୋଶଳ ଦେଶର କୃପା ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀର କୂଳରେ ଏହି ସହର ବସିଥିଲା। ସେଠାରେ ଚନ୍ଦକ ନାମକ ଏକ ପାପୀ ନାଇଁ ବସୁଥିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ଥିଲେ। ସେ ଚୋରି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଧନ ନେଉଥିଲେ, ଅନେକ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଯାତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଆସୁଥିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର, ଦାଡ଼ି, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଲୁଟି ନେଉଥିଲେ। ସେ ସଦା ଜୁଆ ଓ ମଦ୍ୟପାନରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନୀଙ୍କୁ ନେଇ ଅଶ୍ଳୀଳ ଆଶା ରଖୁଥିଲେ। ଏକ ମନ୍ଦିରର ଦେଉଳ ଭାଙ୍ଗି, ତାହାର ଇଟା ଓ ପାଥର ବିକ୍ରି କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଘର ପାଖରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ମୁକୁନ୍ଦ, ଧନୀ ଓ ବେଦ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏକ ରାତିରେ, ନବଯୁବତୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁକୁନ୍ଦ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ, ଯୌବନ ମୃଦୁତା ଓ ଶ୍ରମରେ ଦେହ ଶିଥିଳ ହୋଇଗଲା। ସେ ସମୟରେ ଚନ୍ଦକ ରାତିର ମଧ୍ୟରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଘରରେ ଯେଉଁ ଗହନା, ଧନ ଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ପ୍ରଥମେ ବାହାରେ ଯାହା ରଖାଯାଇଥିଲା ସେଗୁଡିକ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପୁଣି ଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ୱାର ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଲୋହାର ତାଲାରେ ବନ୍ଦ ଥିଲା ଏବଂ ଖୋଲିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ଘରକୁ ଉପରୁ ଚଢ଼ି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଏହି କ୍ରୂର ନାଇଁ ଦୁଃଖିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଉପରେ ହାତ ରଖିଲେ। ଉପର ତଳାରେ ଦୁଇଜଣ ଦମ୍ପତି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ଗହନା ନେବା ଲୋଭରେ, ଶଯ୍ୟାର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଅନେକ ଗହନା ଉଠାଇବାକୁ ହାତ ବଢ଼ାଇଲେ। ନାଇଁ ଚନ୍ଦକ ଗହନା ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁକୁନ୍ଦ ଚୋରଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଜାଗିଉଠିଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ଶୋଇ ରହିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଚୋର ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଗହନା ନେଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଚୋର ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମୁକୁନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଧରିଲେ, ଧନ ହାରାଇବା ଦୁଃଖ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ, ରାଜନ, ସେ ଚୋର ଏକ ଛୁରି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ, ତାଙ୍କ ଉଦର ଫାଟିଗଲା, ସେ ତାଙ୍କର ପିତା-ମାତାକୁ ଡାକି ଚିତ୍କାର କଲେ। ଲୋକେ ଆସି, “କ’ଣ ଘଟିଲା? କ’ଣ ଏହା?” ବୋଲି ପଚାରିଲେ, ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ର ବାହାରିଯାଇଛି, ଦେହ ରକ୍ତରେ ଲାଲ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, “ମୁକୁନ୍ଦ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କଲେ?” ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ମୁକୁନ୍ଦ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହା ମୋର ପୂର୍ବ କର୍ମର ପକ୍ୱ ଫଳ ଅଟୁଟ, କେହି ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦାତା ନୁହେଁ। ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ସବୁ ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ନିବିଡ଼।“ ଏପରି କହି, ମୁକୁନ୍ଦ ବେଶ କଷ୍ଟରେ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ଥିବା ସମୟରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ମାତା, ଏକ ମହାନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆଲଙ୍କାରିକ କଣ୍ଠୀ ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ଆଖରେ ରଖି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହାୟ ସନ୍ତାନ, ତୁମେ ଯିବାବେଳେ ମୋତେ ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ଯେପରି ଦିନର ରୂପ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତ ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଗଲାପରେ ହରାଯାଏ, ସେପରି ତୁମର ଦେହ, ଯାହା ଚନ୍ଦନ ଲେପନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା, ଏବେ ଧୁଳିରେ ଢାକିଯାଇଛି, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗର ସାଗରରେ ଫେଲାଇଦେଲା। ତୁମେ ଯେ ଖାଇଅ ଥିଲା ପାନ ତାହା ଏ ରକ୍ତ ଓ କଫର ମିଶ୍ରଣକୁ ବାହାର କରିଛି; ତୁମର ଆଖି ଯେଉଁଠି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କମଳକୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଥିଲା, ସେଇ ଆଖି ଏବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି। ଉଠ, ଉଠ, ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ନିଜେ ତୁମ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅ। ବୈଶ୍ୱଦେବ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଯେପରି ଅତିଥିକୁ ଆଦର କରାଯାଏ, ସେପରି ତୁମ ମିତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ି ଦାଉଡ଼ି କହୁଛନ୍ତି—ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ। ତାଙ୍କୁ ଦିଅ ଯାହା ଦେବା ଉଚିତ, ନିଅ ଯାହା ନେବା ଉଚିତ; ହାୟ, ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ରହିଛି। ନ ହେଲେ, ମୁଁ ଏଠି ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” ନାରଦ କହିଲେ, “ଏପରି କହି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆପଣଙ୍କ ଆଖରେ ରଖି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, ‘ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଓ ସାଗର ସଦୃଶ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ନାମର ପଥରେ ଚାଲିଯାଅ। ଯଦି କିଛି ରୁଷ୍ଟ ଅଛ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସେଥିରେ କହ; ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଏପରି କେବେ ମୌନ ରହିନଥିଲ। କି ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ କିଛି ଅପମାନ କଲେ? ତୁମେ ଯେ ଖଞ୍ଜରେ ରଖିଥିବା ଶୁକା ତୁମ ବିନା ଖାଏନାହିଁ; ତାକୁ ଭଲ ଭାତ ଖାଇଅ, ମଠା ମନା ଚିଡ଼ିଆକୁ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ—ମଠା ଓ ଶୁକା—‘ରାମ, ରାମ, ହରେ କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମ ଶ୍ରେଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଅ; ଉଠି ଏହା ଶିଖାଅ, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ମୁଁ କଣ ତୁମୋପରେ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି, ଯେପରି ତୁମେ ମୋ ସହ କଥା ନହଉଛ? ତୁମେ ଯେ ଧନ ଦେଇଥିଲ, ମୁଁ ତାହାକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ରକ୍ଷା କରିଛି। ତୁମେ ମୋ ଗର୍ଭରେ ଯେ ତୁମ ତେଜ ରଖିଥିଲ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ମୁଁ ତା’କୁ ଅବହେଳା କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ସହ ଯିବି।’” ନାରଦ କହିଲେ, “ଏପରି ଶୋକ କରି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ କନ୍ଦିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପଛେଇବାକୁ ଶିଳ୍ପିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଗୁରୁ ବେଦାୟନ ନାମକ ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏ ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଓ ରାଜନ, ପଚାରିଲେ, ‘ମୁକୁନ୍ଦ କେଉଁଠି? ତାଙ୍କ ମାତା ଓ ପତ୍ନୀ କେଉଁଠି?