ଏହି ଗଳ୍ପଟି ପଦ୍ମପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରୁ ନିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତିର ମହିମା ଓ କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କିପରି କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି—ଯେଉଁ ପାଦ ହରିଙ୍କ ସେବାରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ନିୟୋଜିତ, ସେହି ପାଦ ଫଳବତୀ; ଯେଉଁ ହାତ ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହୃତ, ସେହି ହାତ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ମୁଣ୍ଡ ହରିଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେହି ମୁଣ୍ଡ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଯେଉଁ ଜିହ୍ବା ହରିଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରେ, ସେହି ଜିହ୍ବା ଧନ୍ୟ; ଏବଂ ଯେଉଁ ମନ ହରିଙ୍କ ପାଦ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ, ସେହି ମନ ପବିତ୍ର। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଦେହର ଲୋମ କୃଷ୍ଣନାମ ଶୁଣି ବିଭୋର ହୋଇ ଉଠିଯାଏ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏବଂ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଚକୁ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦୟାରେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଏ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। କିନ୍ତୁ, ବିଧିର ଖେଳରେ ଅନେକ ଲୋକ ଭ୍ରମିତ, କାରଣ କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ ବୋଲି ଜଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ତାହା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ କାମନାରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣନାମ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଲୋମ ଉଠିଯାଏ ନାହିଁ। ସେମାନେ ମୂର୍ଖ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ପୁତ୍ର ଆଦିର ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା; ଅନେକ କଥା କହି କହି କାନ୍ଦନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ କଦାପି ନେନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ଜିହ୍ବା ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ସଢ଼ି ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରି ତଳେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ଜନ୍ମର ଅର୍ଥ ସାର୍ଥକ କରିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ସେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଚାଉଁଠୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର; ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ପାନ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ କୃଷ୍ଣସେବାରେ ମିଳିଯାଏ। କେବଳ ଧନ୍ୟ ଲୋକମାନେ କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ମହାର୍ଷିମାନେ, ସେବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ‘ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିର ପ୍ରଶଂସା’ ନାମକ ପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରେ, ମୁନିମାନେ ସୂତଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—‘ହେ ସୂତ, କର୍ମ ଶିକ୍ଷା କିପରି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ? ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମକୁ କୁହ, ସେ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?’ ତେବେ ଆମେ ସେଇ କର୍ମ ଶିକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ। ଏପରି ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସୂତଦେବ କହିଲେ—‘ଏହି ଭଳି ଏକଥା ପୁରାତନ କାଳରେ ଅଗ୍ନିସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ମୁନିମାନେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ବ୍ୟାସଦେବ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ କଥା ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।’ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ—‘ମୁନିମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ଯାହା କହିବି, ସେହି କର୍ମ ଶିକ୍ଷା ସନାତନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟକ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ମନୁ ମହାର୍ଷି ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଥା ହୋଇଥିଲେ। ଏହି କର୍ମ ଶିକ୍ଷା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ରୁଷିମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ। ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ହେବା ପରେ, ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଦଣ୍ଡ, ମେଖଳା, ଜନ୍ୟୁ, କୃଷ୍ଣାଜିନ ଧାରଣ କରି, ଦାନ୍ଡୀ ଭିକ୍ଷୁର ଭଳି ଚାଲିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କରିବା, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଝୁଟି ତିଆରି କରିଥିଲେ, ତାହା କପାସ, କୁଶ ଘାସ କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ରରୁ ବନାଯାଇଥିଲା। ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ଜନ୍ୟୁ ଧାରଣ କରିବେ, ଚୂଡ଼ା ଗଠି ରଖିବେ; ନହେଲେ କୌଣସି କର୍ମ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ପବିତ୍ର ଓ ରଙ୍ଗ ନଥିବା କପଡ଼ା, କିମ୍ବା ଗୋମୟରେ ରଙ୍ଗା ଝୁଟି, ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉପରକୁ କୃଷ୍ଣାଜିନ ଧାରଣ କରିବା ନିୟମ, ତାହା ନଥିଲେ ଗୋଚର୍ମ କିମ୍ବା ମେଷଚର୍ମ ଧାରଣ କରିବେ। ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜନ୍ୟୁ ଧାରଣ କରିବା ନିୟମ ଅଛି—ଡାହାଣ ପାଖ ଉଠାଇ ବାମ ପାଖ ଉପରେ ରଖି ଉପବୀତ ଭାବେ, ଗଳାରେ ରଖିଲେ ନିବୀତ; ବାମ ପାଖ ଉଠାଇ ଡାହାଣ ପାଖ ଉପରେ ରଖିଲେ ପ୍ରାଚୀନାବୀତ, ଏହା ପିତୃକର୍ମ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ଅଗ୍ନିଶାଳା, ଗୋଶାଳା, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ପାଠ, ଭୋଜନ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା ଜନ୍ୟୁ ଧାରଣ କରିବା ଅବଶ୍ୟକ। ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମେଖଳା ମୁଞ୍ଜ ଘାସର ତିନି ପଟିରେ ତିଆରି, ନଥିଲେ କୁଶ ଘାସର; ଏହା ଏକ କିମ୍ବା ତିନି ଗଠି ହୋଇପାରେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିବେ—ଏକ ବାଁସ, ଏକ ପଳାଶ; କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଗଛର ଦଣ୍ଡ, ନମ୍ର ଓ ଦୋଷରହିତ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଓ ପ୍ରଭାତେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରିବେ; ଅଭିଲାଷା, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତାରେ ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ, ସେମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ, ପବିତ୍ର ମନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଓ ପ୍ରଭାତେ ଅଗ୍ନିକର୍ମ କରିବେ; ସ୍ନାନ କରି, ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମଣ୍ଡଳୀଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେବେ। ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଯବ ଓ ଜଳରେ କରିବେ; ଜେଷ୍ଠମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବେ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ। ନମସ୍କାର କରି, ‘ମୁଁ ଅମୁକ୍ ନାମକ, ହେ ପ୍ରଭୁ,’ ବୋଲି ନିଦ୍ରା ଓ ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି କହିବେ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ। ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିବେ—‘ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ମୃଦୁଭାବୀ,’ ଏବଂ ନାମର ଶେଷ ଅକ୍ଷର ଦୀର୍ଘ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମସ୍କାରର ଉତ୍ତର ଦେବା ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ, ଶିକ୍ଷିତମାନେ ସେମାନେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିବାବେଳେ, ବାମ ହାତରେ ବାମ ପାଦ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଡାହାଣ ପାଦ ଛୁଇଁବେ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଲୋକିକ, ବୈଦିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଶ୍ରମରେ ଅର୍ଜିତ, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।