ମୁଁ ପିତୃପୂଜାରେ ତୁଳସୀ ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ କୋଶଳ ଓ ବାୟୁବାହିତ ସରୟୂ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଯିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ, ସେମିତି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ 'ଗୋପ୍ରତାର' ଦେଖିଲି। ଏଠି ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ତାପରେ ଉମାପତିଙ୍କ ରାଜଧାନୀ କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଓ ବିନ୍ଦୁମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଓ ଜ୍ଞାନବାପୀରେ ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ନାନ କରିଲି। ତିନି ରାତି ସେଠାରେ ରହି, ପୁଣି ପ୍ରୟାଗକୁ ଫେରିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ପୌଷ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପ୍ରଜାପତି ମନିଫେଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ବିହାନ ସ୍ନାନ କରି, ସେଠାରୁ ଗୋମତୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ନୈମିଷ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲି। ଏଠି ସ୍ୱୟଂଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏଠାରୁ ମୁଁ ମଥୁରାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଯେଉଁଠାରେ 'ବିଶ୍ରାନ୍ତି' ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହା ପାଖରେ ଅତି ପବିତ୍ର 'ଅସିକୁଣ୍ଡ' ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏଠି କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା, ଧ୍ରୁବା, ଅକୃର, କେଶିକାଳୀୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ରହିଛି। ଏଠି ଯମୁନା ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ କୂଳରେ ବାରଟି ଅତିଶୟ ଧନଧାନ୍ୟାନ୍ୱିତ ବନ ଅଛି। ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ, ଏଠି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଜଳପାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏପରେ ମୁଁ ଅତି ପବିତ୍ର ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଗଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତାପରେ ମୁଁ ହିମାଲୟ ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ନାରାୟଣଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲି, ମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି, କେଦାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ଏଠି ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ପୂଜା କରି, ପୁଣି ହଂସ ଜଳପାନ କରି, ଜାହ୍ନବୀ ତୀରେ ଅତି ପବିତ୍ର ହରିଦ୍ୱାରକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପିତୃ, ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ପରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ସରସ୍ୱତୀ ଅଛି। ସେଠି ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ କରି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରି, ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ପୂଜା କରି, ପୁଷ୍କରକୁ ଚାଲିଲି। ମାର୍ଗରେ ମୋ ବନ୍ଧୁ ବିମଳ ନାମକ ଦ୍ୱିଜ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରୁ ବ୍ରଜକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ମୋ ସହିତ ମିଶିଲେ। ସେ ମୋତେ ପୁଣି ରାକ୍ଷସୀ ତୀର୍ଥକୁ ନେଲେ, ତାପରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରୁ ଫେରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଶକ୍ରପ୍ରସ୍ଥକୁ ଗଲି। ଏଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ପବିତ୍ର ଦ୍ୱାରକା ଅଛି। ସେଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମାନବ ରୂପରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲି, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ କହାଯାଇଛି। ମୁଁ ଓ ସେ, ଦୁଇଜଣେ ମିଶି, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ନାନ କଲୁ, ଏହି ଭକ୍ତି ସ୍ୱୟଂ କୃଷ୍ଣରୂପ ବିଷ୍ଣୁ ଆମକୁ ଦାନ କଲେ। ଏଠି ମୁଁ ହରିଙ୍କ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିଲି ନାହିଁ; ଏଠାରୁ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରି, ପୁଷ୍କର ଦିଗକୁ ଚାଲିଲି। ଏହି ପବିତ୍ର ଦ୍ୱାରକା ତୀର୍ଥର ଜଳ—ଯାହା କମଣ୍ଡଳୁରେ ଧରାଯାଇଛି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ମୁଁ ଏହି ରାତ୍ରିଚର ଏହାଠାରେ ଘୋଷଣା କରୁଛି। ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ଏବେ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି; ତୁମ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟରେ ଦୟା ଉଦିତ ହେଉଛି। ଆଜି କ’ଣ କରିବି, କୁହ? ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି। ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଉ—ଏମିତି କହି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟିଇଲେ। ସେଇ ପବିତ୍ର ଜଳର ସ୍ପର୍ଶରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ତୀବ୍ର ରାକ୍ଷସୀ ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇ, ସପ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଅପ୍ସରା ହୋଇ, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱାରକା ଜଳର ସଂଯୋଗରେ ଆମେ ରାକ୍ଷସୀ ଦେହରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଦେବଲୋକକୁ ଯାଉଛୁ। ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଦ୍ୱାରକା ସର୍ବୋତ୍ତମ; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ।” ନାରଦ କହିଲେ, “ଏମିତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମୋ ଅନୁମତି ନେଇ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଯମୁନା ତୀରେ ଦ୍ୱାରକା ଅଛି; ଏହାର ମହିମା ଶୁଣିଲେ ମାନବ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ମହିମା ଶୁଣିବାରେ ଶତବେଦବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କରିବା ପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଯେପରି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ନିୟମିତ ପୂଜାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ମିଳେ, ସେପରି ଦ୍ୱାରକାର ମହିମା ଶ୍ରବଣରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣେ କୋଡ଼ି ମାପ ଶୋଣିତ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ, ଏହି ମହିମା ଶୁଣିଲେ ଲାଭ ହୁଏ। ପୁତ୍ରଲାଭ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଲେ ପୁତ୍ର ମିଳେ; ମୋ ବନ୍ଧୁ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବଲୋକକୁ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାରକା ଓ ଏହି ମହାରାଜଙ୍କ ମହିମା, ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ, ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ ପରମ ପୁଣ୍ୟ କଥା କହିବି? କୁହ, କାରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଳମ୍ବ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ଦ୍ୱାରକା କଥା, କାଳିନ୍ଦୀ ମହାତ୍ମ୍ୟରେ, ପଦ୍ମପୁରାଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର 'ଦ୍ୱାରକା କଥା' ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଏବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, “ହେ ମୁନି, କେଉଁ ତୀର୍ଥର ମହିମା ନାରଦ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥରେ ଶିବିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ?” ସେଥିପାଇଁ ମୋର ମନରେ ଶ୍ରବଣ ଇଚ୍ଛା ଉପଜିଛି; ଶିବି ଓ ନାରଦଙ୍କ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂବାଦ କୁହ, ମୁଁ ତୁମ ଅମୃତ ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ତେବେ ସୌଭରି କହିଲେ, “ଧର୍ମରାଜ, ରାଜା ଶିବି, ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଦ୍ୱାରକାର ମହିମା ଶୁଣି, ଭକ୍ତିସହିତ ପୁଣି ପଚାରିଲେ। ଶିବି କହିଲେ, ‘ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ତୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦ୍ୱାରକାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହିମା ଶୁଣିଲି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ।