ତିନିଟି ଅଗ୍ନିବେଦୀର ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଜହ୍ନବୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ଯାହା ପ୍ରୟାଗରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି । ପ୍ରୟାଗରେ ଏହି ଜହ୍ନବୀ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟତିଥିରୁ ବଡ଼ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି । ଏଠାରେ ସୂର୍ୟଦେବୀଙ୍କ ଝିଅ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବୀ, ଯମୁନା ଓ ଗଙ୍ଗା ସହ ପ୍ରୟାଗରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ମନାଯାଏ । ରାଜାମାନେ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳିଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ବାୟୁଦେବ କହିଛନ୍ତି, ତିରିଶ ମିଲିଅନ ଏବଂ ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବ ଓ ମାନବ ଏବଂ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ଏବଂ ଭୋଗବତୀଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥଳ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଗ୍ନିବେଦୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏଠାରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଋଷିମାନେ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ବଡ଼ ଧନୀ ରାଜାମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; ତେଣୁ, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାଠାରୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ । ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ; ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତିରିଶ ମିଲିଅନ ତୀର୍ଥ ଅଛି । ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ, ସେଠି ଭୂମି ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ଜାଣ, ଗଙ୍ଗାର ତୀରରେ ରକ୍ଷିତ । ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିଜ, ଧର୍ମିକ, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ କହିବା ଉଚିତ୍ । ଏହା ଶୁଭ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ସେବନୀୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ; ଏହା ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପାପନାଶକ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ । ଏହା ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ଏହାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଧ୍ୟାନ କଲେ ଦ୍ୱିଜ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରେ । ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଦିନେ ଦିନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ପବିତ୍ର ରହି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ, ନିତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କର, କୌରବ, ମନରେ କୌଟିଳ୍ୟ ରଖିନାହ । ତୁମେ ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ତେଣୁ ମୁଁ ସବୁ କହିଲି, ବଳବାନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର; ତୁମର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ପିତାମହମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ଷୋଳିଂଶ ଅଂଶ ସମାନ ହୁଏନାହିଁ; ଏପରି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚାଯାଏ; ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏଭଳି ଗୌରବମୟ ପ୍ରୟାଗ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମପୁରାଣର ସତଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା । ଏହା ପରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣ ପ୍ରୟାଗର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଦେଲେ; ଏବେ ଆମେ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି, ତାହା ସମସ୍ତ କଥା କହନ୍ତୁ ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି, ଯେପରି ବଡ଼ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇଶାନ କହିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନେକୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । କଳ୍ପ ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ସେ ନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ନ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ ନାଶ ହେଇନାହାନ୍ତି । ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ନିଜେ ଦେଖେ । ଏବେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିରାଜମାନ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି । ତା’ପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାମୁନିମାନେ ସର୍ବଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପାପକର୍ମରେ ଲିନ୍ନ । ଅନ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏମିତି କିପରି ହୁଏ, ଏହି ଲୋକମାନେ କେନ୍ତେ ରହନ୍ତି? ଏବଂ କିଏ କିଏ ସଂସାରରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରୟାଗରେ ବସିଛନ୍ତି; କାହିଁକି ଏମିତି ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ କହିବି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ଏଠାରେ ତିନି ଦେବତା ପାପ ନାଶ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବସିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଅଳ୍ପ ପାପ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ତିନି ଦେବତା ସଙ୍ଗେ ପ୍ରୟାଗରେ ବସିଛନ୍ତି । ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାନ୍ତି । ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି, ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ । ଏହି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ପ୍ରୟାଗ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର । ରାଜା, ତୁମେ ଭାଇମାନେ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାଗ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ଅଠଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମମହାପୁରାଣରେ ଶେଷ ହେଲା । ସୂତ କହିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ନମସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବାସୁଦେବ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ବସିଲେ; ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ମିଳି ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । କୃଷ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନଃ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ଶୁଭମ୍’ ବୋଲି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ବଡ଼ ଦାନ କଲେ; ଏହିପରି ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦାନ ଦେଲେ । ଯିଏ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି କଥା ପଢ଼େ ବା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।