ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପ୍ରୟାଗର ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମିଳନସ୍ଥଳୀରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ନିମଜ୍ଜନ କଲେ କିମ୍ବା ଜଳପାନ କଲେ, ଏକ ମାନବ ତାଙ୍କର ସପ୍ତମ ପୂର୍ବଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଏହି ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ ପାଆନ୍ତି। ଏଭଳି ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଯମୁନା ପାଖରେ ହଜାର-ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ତର ତଟର ଏକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାର ନାମ ଭୀରଜା। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କର ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସବୁ ଦେବତା ବସନ୍ତି। ଏଠି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦେବମାନେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିସହିତ ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଅନେକ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା, ଦୁଇଁଜଣେ ଏକେ ଫଳ ଦେଇଥିବା ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜା କରାଯାଏ କାରଣ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହିପରି ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ସଂସ୍କାର କର। ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ଯିଏ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପାପ ଖଣ୍ଡିତ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, 'ଯମୁନାମହାତ୍ମ୍ୟ' ନାମକ ଚୁଆଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଵର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ହଜାର ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ତାଙ୍କର ପଥ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଷ ଏବଂ ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର ପବିତ୍ର। କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଏହିପରି ଅନେକ ତୀର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଗୋଟିଏକୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ?" "ଏହି କଥା ଅପାର, ଅବିଶ୍ୱସ୍ୟ, ଏବଂ ଅପୂର୍ବ। ତଥାପି, ଆପଣ ଦିବ୍ୟ ପଥ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଗ ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି। କଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଏତେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ମୋ ସନ୍ଦେହ ଅପସାରଣ କରନ୍ତୁ।" ତେବେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ଯାହା ବିଶ୍ୱାସ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା କଥା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନ ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଯଦିଓ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱାସହୀନ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଦୁଷ୍ଟମନ, ଓ ଦୃଢ଼ଭାଗ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଷ୍ପାପ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କଥା ମୁଁ କହିଛି।" "ଏବେ ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ, ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ଓ ଅନ୍ୟଥା ଯେପରି ଘଟିଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଆଧାର କରି, ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହିଁ; ମଣିଷମାନେ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ଯୋଗ ପାଇଥାନ୍ତି। ଯେପରି ହଜାର ଯୋଗ ପରେ ଯୋଗ ମିଳେ, ସେପରି ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ପାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।" "ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସୀମାନେ ପାଇଁ ମୂଳ କାରଣ କହିବି, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପୂଜ୍ୟ, ସେପରି ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟ। ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ରାଜା ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରୟାଗ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ରାଜା ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଉ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତିନାହିଁ। କିଏ ଦିବ୍ୟତା ପାଇ ପୁନଃ ମଣିଷ ହେବାକୁ ଚାହିଁବେ? ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ।" "ଯେପରି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେପରି ହିଁ।" ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛି, ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି। କିପରି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, କିପରି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, କିପରି ଭୋଗ ଓ ଫଳ ମିଳେ?" ତେବେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପୃଥିବୀ ମିଳେ ଶୁଣ। ଯେଉଁମାନେ ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ଜଳ, ନାରୀ, ମାତା, ବାପାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯାଇପାରନ୍ତିନାହିଁ। ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି—ଏହା ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତିର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ପଥ।" "ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ଯାନ, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଚୋରି କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଚୁପେ ନେଇ ପରେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଏପରି କର୍ମ କରୁଥିବା ଅଧମମାନେ ନରକରେ ତପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତାର ଫଳ କୁହିଲି। ଯେପରି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଫଳ, ସେପରି ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବି।" ଏଭଳି, ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଛଅଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଵର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ, ସିନ୍ଧୁ ଏବଂ ସାଗର ସଙ୍ଗମ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା, ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ସାଗର ସଙ୍ଗମ—ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି।" "ପ୍ରୟାଗରେ ସଦା ୧୦ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ୩୦ କୋଟି ଅଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଛି—ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।