ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଥର ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ଖାଇବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ତିନି ମାସ ରହିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ତତ୍ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ ଧନ ଓ ଅନ୍ନରେ ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି; ଏହି ଭାବରେ ଜ୍ଞାନରେ ତିନି ସଦା ଭୋଗରେ ଅନୁଗୃହୀତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ଓ ପ୍ରପୂର୍ବଜମାନେ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରନ୍ତି। ଧର୍ମାନୁସାରେ ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ମୁଁ ପ୍ରକାଶ କରିଛି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ଫଳବାନ, ଆଜି ମୋ ବଂଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଦେଖି ଖୁସି ଓ ଧନ୍ୟ ହେଲି; ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲି।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମ ଜନ୍ମ ଫଳବାନ, ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମ ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା; ପାଠ କରିବାରେ ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ ଶ୍ରବଣ କରିବାରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏ ମହା ଋଷି, ଯମୁନାରେ କେତେ ପୁଣ୍ୟ ଓ କେତେ ଫଳ ମିଳେ? ତୁମେ ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କଥା କହ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଏହି ଯମୁନା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କନ୍ୟା, ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଦେବୀ ଯମୁନା ଏଠାରେ ନଦୀ ଭାବରେ ବହୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଯାଇଛନ୍ତି; ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂର ଯାଏ, ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତିରେ ତିନି ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପାନ କରିବାରେ, ଏ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପାନ କରିଲେ ସପ୍ତମ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଯେଉଁ ଲୋକ ତାଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଲୋକ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏ ଭାବରେ ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ହଜାର ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ତର କୂଳର ତୀର୍ଥ ବିରଜା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ମହାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର; ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ବସନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କର; ଏଠାରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ଦୁଇଟି ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଗଙ୍ଗାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ଏହା ସମସ୍ତେ ପୂଜିତ; ଏହିପରି, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ଶୁଧ୍ଧି କର। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରଭାତରେ ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା, ସମସ୍ତ ପାପ ତୁରନ୍ତ ନାଶ ହୋଇଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଗ୍ରାନ୍ଥର ସ୍ଵର୍ଗଖଣ୍ଡରେ 'ଯମୁନାର ମହାତ୍ମ୍ୟ' ଅନ୍ଚଳ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଶୁଣିଛି ଯେ ହଜାର ଏବଂ ଲକ୍ଷ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଧ୍ଧ, ତାଙ୍କର ମାର୍ଗ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଶା ଏବଂ ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର ପବିତ୍ର। ପ୍ରୟାଗ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏପରି; ତେବେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଛାଡି, କିପରି ଏକ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ଏହି କଥା ଅପରିମାପ, ଅସମ୍ଭବ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ତଥାପି ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗ ଓ ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ ଭୋଗ ଯଥା ଚାହିଁବା ପ୍ରସ୍ତାବ କରୁଛ। କିପାଇଁ ତୁମେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ମୋ ଏହି ସନ୍ଦେହ କଥା କହ, ଯେଉଁ ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବା ଅନୁସାରେ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଯେଉଁ କଥା ବିଶ୍ୱାସ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ତାହା ଦେଖାଯାଏ; ଏକ ଲୋକ ଯଦି ପାପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯେଉଁ ଲୋକ ବିଶ୍ୱାସ ହୀନ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଭାଗ୍ୟ ହୀନ—ସମସ୍ତେ ପାପୀ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି। ଏବେ ମୋ ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବା ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ; ଯେପରି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କଥା ଦେଖିଅଛି ଓ ଶୁଣିଅଛି, ସେପରି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଆଧାର କରି ଆତ୍ମାର ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଏଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ; ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମିଳେ। ଯେପରି ଯୋଗ ହଜାର ଯୋଗ ପରେ ମିଳେ, ସେପରି ଯେଉଁ ଲୋକ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ—ସେ ଦାନରେ ଏହି ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି କଥା ଏହି ଭାରତର ଆସ୍ଥା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ କହିବି; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ—ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଏହି କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ କହାଯାଏ; ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂଜିତ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୂଜନ୍ତି; ସତ୍ୟରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହା ତୀର୍ଥର ରାଜା ଭାବରେ ପୂଜିତ। ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ; ଏହି ତୀର୍ଥର ରାଜା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଇଚ୍ଛା ରହେ ନାହିଁ। ଦେବତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ କିଏ ମାନବ ହେବାକୁ ଚାହିଁବ? ଏହି ତର୍କରେ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ। ଯେପରି ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିଛି, ସେପରି; ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଛି, ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି।