ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ତିନି ଦିନ ଅବଧି ବ୍ୟାପି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ କେଶର ମୂଳ ପରିମାଣ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସ୍ଵର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଲେ ପରେ, ସେମାନେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିପୁଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନି ସେହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଜଳ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ମଳମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହିପରି ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେ ସଠାଠି ହଜାର ଏବଂ ସଠାଠି ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁନି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ସ୍ଵର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଲେ ସେ ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଉଲ୍ଟା ମୁଣ୍ଡ ଓ ସିଧା ପାଦ ରଖି ଜଳପାନ କରନ୍ତି, ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପଡ଼ିଲା ପରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏମିତି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସେହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଦେହ କାଟି ପକ୍ଷୀମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଏମିତି ଦେହ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭକ୍ଷଣ କଲେ, ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୋମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ଵର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଗୁଣମୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ରୂପରେ ପୃଥିବୀରେ ବାସ କରନ୍ତି। ବିପୁଳ ଭୋଗ ପାଇ ସେ ପୁନି ଉତ୍ତର ଯମୁନା ତଟ ଓ ପ୍ରୟାଗ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ସେଇ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ଋଣମୋଚନ' ବୋଲି ପରିଚିତ, ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ବ୍ୟତୀତ କଲେ ସମସ୍ତ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଋଣମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିବେଚନା କରି ସ୍ଵର୍ଗଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମପୁରାଣର ଚୁଆଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହା ଶୁଣି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରୟାଗ ଗୁଣଗାନ ଶୁଣି ମୋ ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା। ଏଠାରେ ଉପବାସ କଲେ କେଉଁଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ କେଉଁଫଳ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ଏହି ବିଷୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ତେବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସ କରିଥିବା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରମ୍ପରା ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" ଏପରି ଶୁଣି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଅଳ୍ପ ଦାନ କିମ୍ବା ସହଜ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କିପରି ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରାଯାଏ? ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ମାତ୍ର ଅନେକ ସୁକୃତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋ ମନରେ ରହିଛି, ଦୟାକରି ତାହା ଖୋଲିବେ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଅବଧି ବ୍ୟାପିତ। ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ଚୌଦ୍ଦ ପରମ୍ପରା ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମନେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ତାଙ୍କର ମନ ପାପରେ ଲିନ୍, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏହି ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, "ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଧନଲୋଭ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ କିପରି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି? ଯଦି କେହି ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରୟାଗରେ ବିକ୍ରୟ କରେ, ତାହାର ଫଳ କଣ?" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ଏକ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଯଦି କେହି ପ୍ରୟାଗରେ ଏକ ମାସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହିତ ବ୍ୟତୀତ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଶୁଧ୍ଧ, ନିୟମିତ, ଅହିଂସକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ହୁଏ। ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ କୌଣସି ବିଶ୍ୱାସଘାତ କଲେ, ତାହାର ଫଳ ଅନ୍ୟ। ଏଠାରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କଲେ, ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ସହିତ ତୀର୍ଥ ଓ ତତ୍ସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଓ ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସଦା ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭୋଗରେ ନିତ୍ୟ ନିମଗ୍ନ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ପିତୃପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଆପଣ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହି ପୁରାତନ ଗୁପ୍ତତ୍ୱ ମୁଁ ଖୋଲିଦେଲି।" ଏପରି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, "ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋର ଗୋତ୍ର ପବିତ୍ର। ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଖୁସି ଓ ଧନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୋଇଯାଇଛି।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ଆପଣଙ୍କର ଜନ୍ମ ଧନ୍ୟ, ଗୋତ୍ର ଉଦ୍ଧାର ହେଲା। ପାଠ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ।" ଏହିପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଯମୁନା ନଦୀରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ଆପଣ ଯେଉଁପରି ଦେଖିଥିବେ ଓ ଶୁଣିଥିବେ, ସେଠିକି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶୁଭ ଯମୁନା ନଦୀ ଏଠି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଗଛନ୍ତି, ସେଠି ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଯାଆନ୍ତି। ହଜାର ଯୋଜନ ଅବଧିରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ପ୍ରଶଂସା ଦ୍ୱାରା ସେ ପାପ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି।