ସମସ୍ତ ପାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବା ଜୀବମାନେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଖୋଜିଲେ, ଗଙ୍ଗା ଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ମାର୍ଗ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଶୁଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧତମୀ, ମଙ୍ଗଳମୟୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶିର ଉପରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ଓ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ପୁନିଥରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଶୁଣ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତରତଟରେ ମାନସା ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଯିଏ ଏଠାରେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଗୋ, ଜମି, କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କରି ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମଧ୍ୟ ସେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ, ଯିଏ ଗଙ୍ଗାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ପରଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ନରକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ସେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ହଂସ ଓ ରାଜହଂସ ସଜିତ ରଥରେ ଯାଏ। ଏଭଳି ମଣିଷ ଛଅ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରି, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସନ୍ତି। ଏଠାରେ ସେ ଏକ ମହାନ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା ଓ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେଠି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଟି ଶତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହିମା ମିଳେ। ମାଘ ମାସରେ ଏମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମକୁ ଯାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଁ ଦାନ କରିବା ପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ, ଏହିଠାରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା କରିଥିବା ଲୋକ ପାପ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ପାଞ୍ଚେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଦେହରେ ଯେତେ ରୋମ ଅଛି, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ; ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଏକ ରାଜା ହୁଏ। ଏଭଳି ଭୋଗ କରି, ସେ ପୁଣି ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପୂଜା କରେ। ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମରେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ସୋମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ସୋମ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ। ସେଠି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଓ ଷଷ୍ଟି ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋଷି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହେ। ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଯିଏ ଅଗ୍ନିରେ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ, ପାଦ ଉପରେ ରଖି ଜଳପାନ କରେ, ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ; ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଛାଡ଼ି ଆସି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବାର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ପୁଣି ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପୂଜା କରି ଭୋଗ କରେ; ଯିଏ ଦେହକୁ କାଟି ପକ୍ଷୀମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦିଏ, ସେଠି ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ସୋମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ଧର୍ମିକ, ଗୁଣୀ, ଶୋଭାମୟ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏଭଳି ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସେ ପୁଣି ଉତ୍ତର ଯମୁନା ତଟ ଓ ପ୍ରୟାଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ଋଣମୋଚନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ଏକ ରାତି ରହିଲେ ସମସ୍ତ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ଚିରକାଳ ଋଣମୁକ୍ତ ରହେ। ଏହିପରି ମହାପୁଣ୍ୟ ମୟ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, “ହେ ଭଗବନ୍, ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଶୁଣି ମୋ ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା। ଏଠାରେ ଉପବାସ କଲେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଫଳ ମିଳେ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସର ଫଳ ଶୁଣ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ସେ ଦୋଷ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ପାଞ୍ଚେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ପ୍ରତି ପଦେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ସେ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଦଶ ପୁଢ଼ି ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ହେ ଭଗବନ୍, ଅପରିମିତ ପୁଣ୍ୟ କିପରି ଲଘୁ ଦାନରେ ମିଳେ? ଏଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଅନେକ ସୁକୃତି ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ଏହା ନିମନ୍ତେ ମୋର ଅତି ଉତ୍ସୁକତା।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ତାହା କୁହିବି। ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଯାଏଁ ପ୍ରସାରିତ; ଏହି ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରତି ପଦେ ଅଶ୍ୱମେଧର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଯିଏ ଏଠି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସତପୁର୍ବଜ ଓ ଚୌଦ୍ଦ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଏଠି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, ପାପରେ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ପ୍ରୟାଗର ଫଳ ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ମମତା କିମ୍ବା ଧନଲୋଭ କିମ୍ବା କାମନା ଦ୍ୱାରା ଏଠିକୁ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଏକ ମହାଗୁପ୍ତ କଥା ଶୁଣ; ଯିଏ ଏଠି ଏକ ମାସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ରହିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିୟମିତ, ଅହିଂସକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏବେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାଗରେ ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଫଳ ଶୁଣ।” ଏହିପରି ପ୍ରୟାଗର ଅପାର ମହିମା ବିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।