ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗାଥାରେ, ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ମୁନିମାନେ କହିଲେ—“ଯେମାନେ ପ୍ରୟାଗ ଯାଇନାହାନ୍ତି, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିରେ ଜୀବନ ଚାଳାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜଣେ ପ୍ରୟାଗ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ପରମ ନିବାସ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଚାନ୍ଦ ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ କମ୍ବଳା ଓ ଅଶ୍ଵତର ନାମକ ହାତୀ ଅଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପାଣି ପିଇବା ଦ୍ୱାରା, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅପରାଧରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ମହାଦେବଙ୍କର ନିବାସ ଠାରେ, ଏକ ଜଣେ ଦଶ ପୂର୍ବ ଓ ଦଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ବିଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ବାସ କରେ। ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ଓ ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାମୁଦ୍ର ନାମକ କୂଆ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଯଦି ଜଣେ ନିଷ୍ଟାପାଳୀ, କ୍ରୋଧ ଜିତ କରିଥିବା, ତିନି ରାତି ଏଠାରେ ରହେ, ସେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଉତ୍ତର ଓ ଭାଗୀରଥୀର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ହଂସପ୍ରପତନ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ, ଭାରତ, କେବଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ଚାନ୍ଦ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାଏଁ ରହିଛି, ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଉର୍ବଶୀ ତୀରରେ, ହଂସ ପରି ଧଳା ଦୃଶ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଅସୂୟା ରହିତ ହୋଇ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପାଣି ଦେଇଥାଏ— ଏଠାରେ, ରାଜା, ସେ ପିତୃମାନେ ସହିତ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଷଷ୍ଟି ଶତ ବର୍ଷ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଉପଭୋଗ କରେ। ସେଠାରେ ସେ ନିରନ୍ତର ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ସେ ସ୍ଵର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରନ୍ତି। ସେ ଉର୍ବଶୀ ସଦୃଶ ଏକ ଶତ ଜନା ନାରୀ ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ରାଜା। ସୁନା ଗୁଂଗୁରା ଶବ୍ଦରେ ଜାଗି, ସେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁଣି ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଜଣେ କୁଶା ଘାସର ଆସନରେ ବସି, ନିୟମିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦିନକୁ ଗୋଟିଏ ଥର ଖାଇଥାଏ, ସେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗର ମହାପତି ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଏକ ଶତ ନାରୀ, ସୁନା ଭୂଷଣରେ ସଜିତ, ଲାଭ କରନ୍ତି; ପୃଥିବୀରେ, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଉପଭୋଗର ମହାପତି ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦଶ ହଜାର ଗ୍ରାମର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଧନ ଓ ଧାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସଦା ଦାନ କରନ୍ତି। ଅନେକ ଉପଭୋଗ କରି, ସେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପୁଣି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସୁନ୍ଦର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ, ଜଣେ ନିଷ୍ଟାପାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଉପବାସ ଓ ଯୋଗରେ ଲିନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଏ; ଯେଉଁଠି କୋଟିତୀର୍ଥରେ ଜଣେ ଜୀବନ ଦେଇ ଥାଏ— ସେ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଏକ ହଜାର କୋଟି ବର୍ଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ସେ ଦେବଲୋକରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରନ୍ତି। ସେ ସୁନା, ମଣି, ମୁକୁତ ଆଦିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ପରେ, ଭୋଗର ନଗର, ବସୁକିର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଯାଆନ୍ତି— ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ମିଳେ। ସେ ଧନୀ, ସୁନ୍ଦର, କୁଶଳ, ଦାନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମିକ ହୁଅନ୍ତି; ଚାରିଟି ଭେଦରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ଯେତେ ଫଳ— ଅହିଂସାର ପୁଣ୍ୟ କେବଳ ଏଠାରେ ଯିବାରେ ମିଳେ; ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗାରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ସେ ସ୍ଥାନ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ। ଯେଉଁଠି ସିନ୍ଧୁ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେ ଦଶ ଗୁଣା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏଠାରେ ଶ୍ରୀଗଙ୍ଗା, ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ତପସ୍ଵିମାନେଙ୍କର ଧନ୍ୟ— ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହା ପୃଥିବୀର ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଓ ତଳର ନାଗମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ସ୍ଵର୍ଗରେ ଏହା ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ତ୍ରିପଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟର ହାଡ ଗଙ୍ଗାରେ ରହିଥାଏ— ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ, ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ମହାପାପୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ। ଗଙ୍ଗା ସବୁଠି ସହଜ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାର, ପ୍ରୟାଗ, ଓ ଗଙ୍ଗା-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଏକ ପଥ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ଗଙ୍ଗା ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଥ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ସେ ଶୁଦ୍ଧମାନେଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧିକାରୀ, ମଙ୍ଗଳମାନେଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ; ମହେଶ୍ଵରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ପତିତ, ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶକ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ପ୍ରୟାଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ଆଉ ଏକଥର ଶୁଣ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ଜଣେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ମାନସା ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏଠାରେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା ଦାନ କରିଲେ ମିଳେ, ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଇଛା କିମ୍ବା ନିରିଛା, ଯେଉଁ ଜଣେ ଗଙ୍ଗାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ଵର୍ଗ ମିଳେ, ନରକ ଦେଖିବାକୁ ପଡେ ନାହିଁ। ସେ ଅପ୍ସରାମାନେଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣି ଜାଗିଥାଏ, ହଂସ ଓ ସାରସ ସଜିତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଯାଆନ୍ତି। ହେ ରାଜା, ଷଠି ଶତ ବର୍ଷ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ସେ ସ୍ଵର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରନ୍ତି। ସେ ସୁନା, ମଣି, ମୁକୁତରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ଏକ ମହାପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଷଷ୍ଟି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଟି ଶତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ— ମାଘ ମାସରେ ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ ଦେଇଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ, ତାହା ମିଳେ।