ତାହାଁଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଲୋକପାଳମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ପିତୃଗଣ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର, ପ୍ରମୁଖ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଦେବଗଣ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନାଗ ଏବଂ ଵିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଗମନରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାଠାରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ଅନ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ପୂନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରର ନାମ ସୁଣିଲେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଏହି ମାଟିକୁ ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ଯିଏ ସଙ୍ଗମରେ ନିୟମରେ ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥାଏ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ଲଭେ। ଏହି ପୂନ୍ୟ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ବେଦ କିମ୍ବା ଲୋକବାଣୀ କେହି ଯେଉଁଠି ଯିଏ କହିଥାଏ, ତାହାରେ ମନ ଚଞ୍ଚଳ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏଠିରେ ଦଶ ହଜାର ପୂନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ତାଙ୍କ ନାମ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ସେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଏପରି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ପରମ ଆଶ୍ରୟକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭେ। ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ହାତୀ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଜଳ ପିଇଲେ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ସେଠାରେ ଅଛି ମହାଦେବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ; ଏଠିକୁ ଯିଏ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଦଶ ପିଢି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସାମୁଦ୍ର ନାମକ କୂଆଁ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଏଠି ତିନି ରାତି ରହେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭେ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାର ଉତ୍ତରେ ଓ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀର ପୂର୍ବେ ହଂସପ୍ରପତନ ନାମକ ପୂନ୍ୟତମ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅବଧି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଉର୍ବଶୀ ତୀରର ଶୁଭ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ କୂଳରେ, ଯିଏ ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କରେ, ସେ ଏଠି ସାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ସାଠି ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ପିତୃମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରେ। ସେଠାରେ ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ସେଉଁଠି ସଦା ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ସେ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପୁଣି ଫେରିଯାଏ। ସେଉଁଠି ସେ ଉର୍ବଶୀ ସମାନ ଶତ ନାରୀ ଓ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈର ଭୋଗ ଲଭେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନୂପୁର ଶବ୍ଦରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ପୁଣି ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯିଏ କୁଶା ଆସନରେ ବସି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଏକବେଳ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗର ଅଧିପତି ହୁଏ। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ଶତ ନାରୀ ଲଭେ ଓ ପୃଥିବୀର ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗର ମହାପତି ହୁଏ। ସେ ଦଶ ହଜାର ଗ୍ରାମର ଅଧିପତି ହୁଏ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସଦା ଦାନୀ ରହିଥାଏ। ଏପରି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସେ ପୁଣି ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସେଠାରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ, ଏକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ହୋଇ, ଉପବାସ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଲଭେ। ଯିଏ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଏକ ହଜାର କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଦେବଲୋକରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଯାଏ। ଏପରି ସେ ସୁନା, ମଣି ଓ ମୁକ୍ତାରେ ସମୃଦ୍ଧ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଶୋଭା ମୟ ହୁଏ। ତାପରେ, ଭୋଗର ନଗରକୁ, ଭାସୁକିର ଉତ୍ତରେ ଯାଏ। ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାନ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ସେ ଧନୀ, ଶୋଭାମୟ, କୌଶଳୀ, ଦାନଶୀଳ ଓ ଧାର୍ମିକ ହୁଏ। ଚାରି ବେଦର ଯେତେ ଫଳ, ସତ୍ୟ ଚରଣର ଯେତେ ଫଳ, ସେ ସମସ୍ତ ଏଠି ଲଭିପାରିବା। ଅହିଂସାର ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ, ସେଠିକୁ ଯିବା ମାତ୍ରରେ ମିଳିଯାଏ। ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ସେଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସିନ୍ଧୁ ଯେଉଁଠି ମିଶିଥାଏ, ସେଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସେଠି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା, ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇଠି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାର କ୍ଷେତ୍ର। ଏଠି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏହା ପୃଥିବୀର ମନୁଷ୍ୟ ଓ ତଳେ ଥିବା ନାଗମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି, ସେଇଯୋଗୁ ଏହାକୁ ତ୍ରିପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାରେ ରହିଥାଏ, ସେ ତତ୍ସମୟ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି, ମହାପାପୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଗଙ୍ଗା ଏଠି ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗା ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।