ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ତଟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳରେ, ଅନେକ ନାରୀମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ସେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହେବା ପରେ, ସେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ନାଥ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ, ସେ ସଦା ଧର୍ମମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଏଠାରେ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାନ୍ତି, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କର୍ମ, ମନ ଓ ବଚନରେ ତ୍ରୁତି ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ହୋଇ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ପାଇଁ, ପିତୃଯଜ୍ଞା ପାଇଁ କିମ୍ବା ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା କିମ୍ବା ଧାନ ଦାନ କଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଦାନ ପବିତ୍ର ତୀର ଓ ତୀର୍ଥରେ ଦେବା ଉଚିତ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଦ୍ୱିଜ ଜନମୀ ନିତ୍ୟ ସଚେତନ ରହିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ପ୍ରୟାଗରେ କପିଳା ଗାଈ—ସୁନା ଶଙ୍ଗ, ଚାନ୍ଦି ଖୁର, ଗଳାରେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ—ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା ଦାନ କରେ, ଯିଏ ଶାନ୍ତ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବେଦ ନିପୁଣ, ଧବଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—ସେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଏହି ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଗାଈର ଦେହର ଲୋମ ପ୍ରମାଣରେ ଅନେକ ମୂଳ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଣି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଗାଈର ଲୋମ ପ୍ରମାଣରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ସମ୍ମାନ ମିଳେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଗାଈ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଦାତା ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଦାତା କେବେ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖିବେ ନାହିଁ; ଉତ୍ତର କୁରୁରେ ଅନନ୍ତ ସମୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ଏକ ଦୁହାଉଥିବା ଗାଈ ଦାନ କରିଲେ, ପୁତ୍ର, ଜନାନୀ ଓ ଦାସମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ସମାନ। ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ପାପ ଆସେ, ଗାଈ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ମିଳେ—ଏହିପରି ଦାନ ଦ୍ୱିଜ ଜନମୀଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବିବର୍ତନ ରହିଛି ଗ୍ରାନ୍ଥର ସ୍ୱର୍ଗ-ଖଣ୍ଡର ଚଉଳିଶି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଏହା ପରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: "ମୁଁ ଏପରି ଯେପରି ବ୍ୟାସଦେବ କହିଛନ୍ତି, ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲି—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ହେ ମହାମୁନି, କିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ? ପ୍ରୟାଗର ନିୟମ କଣ?" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରାର ଶୁଭ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିବି। ଯିଏ ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେବମାନେ ସହିତ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଫଳ ମିଳେ।" "ଏକ ଉଠରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ମଣିଷ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଗୋମାନେର କ୍ରୋଧରେ ରହିଥାନ୍ତି।" "ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦାନ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ପାଇଁ ଦାନ କରିଥିବା ସମାନ।" "ଯଦି କେହି ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଗାଡ଼ିରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଫଳହୀନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ।" "ଯିଏ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ରୁଷିପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ କ୍ୟାନ୍ୟା ଦାନ କରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ସେ ଦ୍ରୁତ ଯମ କିମ୍ବା ନରକ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।" "ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁରେ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି; ଧର୍ମ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ପୁତ୍ର ଓ ଜନାନୀ ପାଇଥାନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଦାନରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ହେ ରାଜା, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାନ୍ତି; ଯିଏ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ—ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରର ଲୋକକୁ ଯାଉଥାନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ରୁଦ୍ରରେ ଶରଣ ନେଇ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହିଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳ ଦହିଯାଏ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରେ ଜଗତ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ ଶୟନ କରନ୍ତି, ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।" "ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ସଦା ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସେବା କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି ପ୍ରୟାଗ ଅନ୍ୟ ସଙ୍ଗମ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।" "ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବ, ଦିଗ୍ଦେବତା, ଲୋକପାଳ, ସାଧ୍ୟ, ପିତୃମାନେ, ସନତ୍କୁମାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଆକାଶ ଚାରିଥିବାମାନେ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ।" "ହରି, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ, ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଭୂମିର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।" "ହେ ରାଜା, ପ୍ରୟାଗ ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତିନି ଜଗତରେ ଏହାଠାରେ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ।" "ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ନାମ ଶୁଣିଲେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, କିମ୍ବା ମାଟି ଛୁଇଁଲେ, ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।" "ଯିଏ ସଙ୍ଗମରେ ନିଷ୍ଠା ଭାବେ କଳ୍ପନା କରି ଅଭିଷେକ କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଉଥାନ୍ତି।" "ହେ ପ୍ରିୟ, ବେଦ କିମ୍ବା ଲୋକ ଶବ୍ଦ ତୁମ ମନକୁ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରାରେ ବିଚଳିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଏଠାରେ ଅଛି, କେବଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଲେ।" "ଏଠାରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଜଣେ ଜନ୍ମ ଉପରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଯାଏ, ସେଇ ଫଳ ସଙ୍ଗମରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଉଥାନ୍ତି।" ଏହିପରି ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଦାନର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ତାହାର ନିୟମ ଓ ଫଳ ଏପରି ବ୍ୟାସଦେବ ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶିତ।