ଧୂତିରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଶତପୁତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପାତିତ ହେବା ପରେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିର କିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିପାରିବେ? ଏହି ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଚିତ୍ତବିଗ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ବାକି ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାଇ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେହି ସମୟରେ, କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଏକସାଥି ଏଠି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥା ବାରାଣସୀରେ ଥିବା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଜାଣିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାତପାସ୍ବୀ ତୁରନ୍ତ ହସ୍ତିନାପୁର ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ରାଜପ୍ରବେଶଦ୍ବାରେ ଆସି ଉଭ୍ୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ଦ୍ବାରପାଳ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ସୂଚନା ଦେଲେ – “ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଦ୍ବାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଦ୍ବାରକୁ ଗଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ, “ଓ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ଫଳବତୀ, ଆଜି ମୋର ବଂଶ ପବିତ୍ର। ଆଜି ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।” ତାଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ଆରାଧନା କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଚିତ ଆଦର ଦେଲେ, ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଦର ଗ୍ରହଣ କରି କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋତେ ତୁରନ୍ତ କାହିଁକି ଡାକିଛ? କ’ଣ ତୁମେ ଏପରି ଚିନ୍ତିତ? ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, “ମହାମୁନି, ଆପଣ ଆମ ପ୍ରତି ବିପତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାୟ ସମସ୍ତ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ଜାଣି ଆପଣ ଏଠିକୁ ଆସିଛନ୍ତି।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ଶୂରବୀର ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଦୃଢ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ପାପ ଦେଖିବାନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଶେଷ କରି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନରେ ଏହି ଅଧିକ। ଏହି ଚିନ୍ତା ହୃଦୟରେ ରଖ, ପାପ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ତ୍ରିକାଳଦର୍ଶୀ ମୁନି, ମୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହ, କିପରି ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଓ ଭାରତବଂଶୀ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଜା, ତୁମେ ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ ଓ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ପୂର୍ବତନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ’ଣ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ? ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।" ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମହାମୁନି, ପୁରାତନ କାଳରେ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା କିପରି? ଏଠିରେ ଏହା କେମିତି ଅଛି? ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ? ନ୍ୟାସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଫଳ? ଏଠି ବସିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଫଳ? ଏସବୁ ମୋତେ କହ, ମୁଁ ବହୁତ ଉତ୍ସୁକ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଅତି ଆକାଂକ୍ଷିତ ବିଷୟ ଓ ତାହାର ଫଳ କହିବି, ଯେପରିକି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଋଷିମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣିଥିଲି।" "ପ୍ରୟାଗରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ଧର୍ମକି ଓ ବାସୁକି କୁଣ୍ଡ, କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାଗ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ନାଗମାନେ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି।" "ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତୀର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି, ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ।" "ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଆସି ସୁରକ୍ଷା ଦେନ୍ତି; ଏଠି ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।" "ଓ ରାଜା, ଶତ ବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଗୁଣ କହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା କହିବି।" "ଷଠି ହଜାର ଧନୁଷ ଗଙ୍ଗାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାତ ଅଶ୍ୱରେ ଯାଇ ଯମୁନାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି।" "ବିଶେଷ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ହରି ଓ ଦେବମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।" "ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମହେଶ୍ୱର ବଟବୃକ୍ଷକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସେ ଦେବ ଉତ୍କଳିତ ସ୍ଥାନକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।" "ଏଠି ଅଧର୍ମରେ ଆବୃତ ଲୋକ ସେ ଅବସ୍ଥା ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଥୋଡ଼ିଏ ପାପ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ତୀର୍ଥ ଦେଖିବାରେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ।" "ଏହି ପବିତ୍ର ମାଟି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏଠି ପାଞ୍ଚ କୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ।" "ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପାପ ଧୋଇଯାଏ। ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ—" "ଯଦି ଅପରାଧ କରିଥିବା, ତଥାପି ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ପାଇଯାଏ; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ପାପ ମୁକ୍ତି, ଦେଖିଲେ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିପାରିବେ।" "ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ପାନ କଲେ, ସପ୍ତ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହେଉଛି; ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟ, କ୍ରୋଧ ଜିତ, ଅହିଂସାରେ ଦୃଢ।" "ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ, ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପକରଣ—ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ମୁକ୍ତି।" "ମନରେ ଚିନ୍ତିଥିବା ଇଚ୍ଛା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି—" "ଏଠି ଏକ ମାସ ଉପବାସୀ ହୋଇ ଚାଲିଲେ, ପିତୃ ଓ ଦେବମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ, ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଯାଏ ଓ ଏଠି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠି ଜନ୍ମ ନେଇପାରିବେ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରୀ ଯମୁନା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏଠି ଏକତ୍ରିତ, ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି।" "ଏଠି ମହେଶ୍ୱର ସଦା ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ; ପ୍ରୟାଗ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ।" "ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ—ସମସ୍ତେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି।" ଏହିପରି, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।