ଏହି ପବିତ୍ର ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏହିପରି ଏକ ଦିବ୍ୟ କଥା ଆସିଛି—ଯେଉଁ ମାନେ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏକଶ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ଏହାପରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦିଲୀପ ରାଜା ଯେପରି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଅଗ୍ରଣୀ ହେବାରୁ, ତୁମେ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ପାଇବେ; ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ବ୍ୟାପକ ରାକ୍ଷସମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ହେ ଭାରତ। ହେ କୁରୁବଂଶର ଉତ୍କଳ, ତୁମେ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବେନି; ଏହା ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କର କଥା, ଯେଉଁ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ସହିତ ଜଡିତ। ଯେଉଁ ମାନେ ପ୍ରଭାତକାଳେ ଏହି କଥା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି—ବାଲ୍ମୀକି, କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଗୌତମ, ଅସିତ, ଦେବଳ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗାଳବ, ଉଦ୍ଦାଳକ (ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ), ଶୌନକ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ବ୍ୟାସ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁର୍ବାସା, ଜାବାଲି—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ, ତୁମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଶୁଭ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଦର୍ଶନ କର; ତୁମେ ମହାଭିଷ ରାଜା ପରି ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବେ। ଯେପରି ଧର୍ମଜନ ରାଜା ଯୟାତି ଓ ପୁରୁରବା ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେପରି ହେ କୁରୁବଂଶର ବ୍ୟାଘ୍ର, ତୁମେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେବେ। ଭାଗୀରଥ ରାଜା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯେଉଁଠି ବୃତ୍ରା ନିଧନ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ତିନି ଜଗତର ରାଜା ହେଇଦେଇ, ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଥିଲେ; ସେପରି, ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରି ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ନିଜ ଧର୍ମ ଚରଣରେ ପୃଥିବୀ ଲାଭ କରି, ହେ କମଳନୟନ, ତୁମେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ ପରି ପ୍ରଶଂସା ଲାଭ କରିବେ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ନାରଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼, ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ, ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଦର୍ଶନ କଲେ, ହେ ଭୂମିର ନାଥ। ଯେଉଁ ମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କଥା, ମୋ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟରେ ସୁନନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯେତେ ତଥ୍ୟ ମୁଁ କହିଛି—ଅଧିକ କଣ ଚାହୁଁଛ? ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ମୁଁ ଚୁପି ରଖିନାହିଁ। ଏପରି ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ, ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଇଛି, ହେ ଧର୍ମଜନ; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଏକ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ସହିତ ମିଶିବେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ। ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ଶୁଭ, ଦର୍ଶନ କରିବା ଶୁଭ; କଳିଯୁଗରେ ପାପ ଦୂର କରିବାର ଆଉ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀରେ ବସିବା ଉଚିତ, ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ମାନେ ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଲାଭ କରନ୍ତି। କେବଳ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଶୁଭ ଓ ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବାଯୋଗ୍ୟ। କେବଳ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀକୁ ସେବା କରିବାରେ, ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେବିତ ହୋଇଥାନ୍ତି; ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀରୁ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁଳସୀ ଗଛ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ, ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀର ଏକାଠା, ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ପରମେଶ୍ୱର—ସମସ୍ତେ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବାଯୋଗ୍ୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ଏହା ପ୍ରବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମତରେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀର ସ୍ନାନରୁ ଉଚ୍ଚ। ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରତିଦିନ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଏକାଠା; ଏଠାରେ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀର ପୁଣ୍ୟକୁ ଉପରିକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ, ତୁଳସୀ ଗଛ ଓ ଗାଁମାନେର ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ; ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀର ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀକୁ ସେବା କରି ପାପ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ନାହିଁ ହେଲେ, ନରକକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ, କାରଣ ଦୁଃଖ ତ କର୍ମ ଫଳ ଅନୁଭବ କରି ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ପାପୀମାନେ ନରକରେ ବସନ୍ତି, ସତ୍ଜନମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀକୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ମୁଁ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଓ ତାହାର ମହିମା ଶୁଣିଛି, ହେ ଧର୍ମଜନ; ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ପ୍ରୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଥିଲା, ହେ ସୂତ; ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ଦୟାକରି କହ। ସୂତ କହିଲେ: ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ହେ ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମଜନମାନେ, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ; ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରୟାଗର ଉପଖ୍ୟାନ କହିବି। ଯେଉଁ ଉପଖ୍ୟାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୂର୍ବରୁ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯେବେ ସେ ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ— ଏହି ମଧ୍ୟରେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭାଇମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ଏକାଠା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଦୁର୍ୟୋଧନ ଏକାଠା ଗ୍ୟାରିସନର ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ଆମକୁ ଅତ୍ୟାଧିକ କଷ୍ଟ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ; ଆମେ କିପରି ଦ୍ରୋଣ, ଭୀଷ୍ମ ଓ ପ୍ରବଳ କର୍ଣ୍ଣକୁ ହତ କରିପାରିଲୁ? ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟ ନାୟକମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଇଛନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ନଥିଲେ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ; ଏପରି ଭାବି, 'ହା ଦୁଃଖ!' ରାଜା ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ତାପରେ, ନିଃଚଳ ଓ ନିରାଶ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ଝୁକି ଦେଇ ବସି ରହିଲେ; ଯେତେବେଳେ ରାଜା ନିଜ ଶୂନ୍ୟତାରୁ ବାହାରିଲେ, ପୁନି ପୁନି ଚିନ୍ତା କରିଲେ— କିପରି ଉପାୟ—ତପ, ଯୋଗ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା—ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧର ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି? କେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରି ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରିବେ?