ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ଯମୁନା ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଯେଉଁଠି ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠି ଭୂମିକୁ ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପୃଥିବୀର ନିତମ୍ଭ ବୋଲି ମନ୍ୟ ହୁଏ । ଏହି ତିର୍ଥକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରୟାଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠି ନିତମ୍ଭର ଶେଷ ଓ ଆସନ ବୋଲି ମନାଯାଏ । ପ୍ରୟାଗ ସ୍ଥିର ଭାବେ ବିରାଜମାନ, ଏଠି କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ସେଠି ଭୋଗବତୀ ନାମକ ତିର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ବେଦୀ ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ । ଏଠି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞମାନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ । ନିର୍ମଳ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଦେବମାନେ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି । ଏହି କାରଣରୁ, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗଠାରୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ କିଛି ନାହିଁ; ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତିର୍ଥ ସ୍ଥଳ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ନାମ କେବଳ ଶୁଣିଲେ, ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଶିର ନମାଇଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ଏକତ୍ର ହେଉଥିବା ତିର୍ଥରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥାଏ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ । ଏହି ସ୍ଥଳ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ର; ଏଠି ଯାହା ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ହୁଏ । ହେ ପ୍ରିୟ, ଦେବମାନଙ୍କ କିମ୍ବା ମାନବମାନଙ୍କ କଥାରେ ତୁମର ମନ ପ୍ରୟାଗରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାରୁ ଅପସାରିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତିର୍ଥ ଓ ସାଠି କୋଟି ଅଧିକ ତିର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଚାରି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ସତ୍ୟବାଦୀ ହୋଇ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ । ପରେ ଅତି ପବିତ୍ର ଭୋଗବତୀ ନାମକ ତିର୍ଥ, ଯାହା ବାସୁକିଙ୍କ ତୀର୍ଥ; ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ମିଳେ । ଏଠି ହଁସପ୍ରପତନ ଓ ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତିର୍ଥ ଅଛି । ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ, ସେଠି ସ୍ନାନ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ଏକଶେ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଙ୍ଗା ଜଳର ସେବା କଲେ ସେଗୁଡିକ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯିବା ପରି ଦଗ୍ଧ ହୁଏ । ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମସ୍ତ ପାପ ଦଗ୍ଧ କରେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ତୁଳସୀ ଦଳକୁ ଦହିଦେଉଛି । କୃତୟୁଗରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ରହେ, ତ୍ରେତାରେ ପୁଷ୍କର, ଦ୍ୱାପରରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି । ପୁଷ୍କରରେ ତପସ୍ୟା, ମହାଳୟରେ ଦାନ, ମଲୟରେ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଚଢ଼ିବା, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗରେ ଉପବାସ, ଏବଂ ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏଠି ସେକେ, ଏକ ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାତ ପିଢି ଏକାଥରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଯାନ୍ତି; ଗଙ୍ଗାର ସ୍ତୁତି କଲେ ପାପ ଶୁଦ୍ଧି, ଦର୍ଶନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ । ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ପାନ କଲେ, ସାତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷର ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ଛୁଏ । ଏପରି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ରାଜନ୍, ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ତିର୍ଥ ଓ ପୂଜା ସ୍ଥଳ ପରି ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ପୂଜା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କଲେ ପରଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ; ଗଙ୍ଗା ସମାନ ତିର୍ଥ କିଛି ନାହିଁ, କେଶବ ସମାନ ଦେବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି କଥା ପିତାମହ କହିଛନ୍ତି; ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ବହେ, ସେଠି ଭୂମି ମାପାଯାଏ । ଗଙ୍ଗା କୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ସିଦ୍ଧି କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ଦ୍ୱିଜ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନ୍ଥିଲା ପାଇଁ ଏହି କଥା ଏକଦମ ସତ୍ୟ । ପାତ୍ର ଓ ଭକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ କାନରେ ମୋକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଏହି କର୍ମ ଧାର୍ମିକ, ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦାୟକ ଓ ଆନନ୍ଦ ମୟ । ଏହା ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପାପ ନାଶକ ଓ ପରମ ଧର୍ମ; ଏହା ପୃଥିବୀର ମୁକୁଟ, ଗୁପ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂରକରିବା ଉପାୟ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହା ଦିବ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ, ମହାପୁଣ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଓ ଶୁଭ । ଏହା ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଦିଏ ଓ ତିର୍ଥମାଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ; ନିରସନ୍ତାନକୁ ସନ୍ତାନ, ଦରିଦ୍ରକୁ ଧନ ମିଳେ । ରାଜା ପୃଥିବୀ ଜୟ କରେ, ବଣିକ ଧନ ଲାଭ କରେ; ଦାସ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଲାଭ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠ କରି ତାରଣ ପାଇଁ । ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ତିର୍ଥ କଥା ସଦା ଶୁଣାଯାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୁଣିଲେ, ତାହାର ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ ହୁଏ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ । ଯେଉଁ ତିର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାଯାଏନି, କିନ୍ତୁ ମନେ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମନସିକ ଭାବେ ଯିବା ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ତିର୍ଥ ଲାଭ ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତ, ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ ଦେବସଦୃଶ ଋଷିମାନେ ନିଜ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସାଧିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଉପାୟରେ, କୌରବ୍ୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଏବଂ ସଂଯମ ସହିତ ତିର୍ଥ ଯାଏଁ; ପୁଣ୍ୟ ଉପରେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ । ଏହି ପବିତ୍ର ତିର୍ଥ ଶୁଭ କର୍ମ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଧାର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କୁ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧାର୍ମିକମାନେ ଏହି ତିର୍ଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଯିଏ ଅତିଆରି ନୁହେଁ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଚୋର, କିମ୍ବା ଧୃତିହୀନ, ସେ ଏହି ପବିତ୍ର ତିର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିପାରେନି । କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଦେଖ, ସମସ୍ତ ପିତୃଦେବ, ପୂର୍ବଜ, ପିତାମହ ଓ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ଧର୍ମଜ୍ଞ ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମେ ଦିଲୀପଙ୍କର ମହାନ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବ । ନାରଦ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ଅନୁମତି ଦେଇ, ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ଦିଲୀପ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ଓ ଅର୍ଥ ବୁଝି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଅନୁସରଣ କରି, ପୃଥିବୀ ବ୍ରମଣ କଲେ । ଏପରି ଭାବରେ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ତିର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତିର୍ଥ ଯାତ୍ରା ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ମୋକ୍ଷ ଦାୟକ ।