ଏହିପରି ଏକ ପବିତ୍ର କଥା। ପ୍ରଥମେ, ଜନେ ଭକ୍ତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ଯିବା ଉଚିତ, ଏହା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଏକ ତୀର୍ଥ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଦେବମାନେ ସହିତ ବସିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଭକ୍ତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ତାଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟସାରଥିରେ ଏଠିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହାପରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ କାଶୀର ମହିମା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣିଛି, ମୋ ମନ ଏହାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ; ଦୟାକରି ଏହି ମହିମାକୁ ଏବେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ।” ତାହାପରେ ନାରଦ ଋଷି କହିଲେ: “ମୁଁ ଏଠି ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହା କାଶୀର ମହିମା ଉପରେ ଆଧାରିତ; କେବଳ ଏହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।” ପୁରାତନ ସମୟରେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଦେବୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ। ଦେବୀ କହିଲେ: “ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶ କରୁଥିବା, ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ କିପରି ଜନେ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ?” ସଂଖ୍ୟା-ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ-ଯୋଗ, ବେଦିକ କ୍ରିୟା—ଏମିତି ବହୁତ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଏହି ସଂସାରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରମସାଧ୍ୟ। ଏହା ଛଡ଼ା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭୁ କିପରି ଯୋଗୀ, କର୍ମରତ, ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥାନ୍ତି? ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଲୁଚାଇ ରଖିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହା କହନ୍ତୁ, ଯାହା କାମ ଅଗ୍ନିକୁ ନାଶ କରେ। ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: “ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପାଇଁ ଏଠି କହିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ମୋର କାଶୀ ନଗର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଗୁପ୍ତ ତୀର୍ଥ; ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି, ମହାଦେବୀ, ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ମୋର ନିୟମରେ ଲଗ୍ନ ରହନ୍ତି, ଉଚ୍ଚତମ ଆଚରଣ ପାଳନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଅବିମୁକ୍ତ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ। ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ, ତୀର୍ଥ, ଓ ଦେବସ୍ଥଳୀ, ଅଥବା ଶ୍ମଶାନ କିମ୍ବା ଦେବ ଭୂମିରେ ଥିବା—ଏସବୁ ମଧ୍ୟରେ, ମୋର ଆସନ ଏହି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକରେ ଭୂମି କିମ୍ବା ଆକାଶ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ; ଅମୁକ୍ତ ଲୋକେ ଏଠିକୁ ଦେଖନ୍ତି, ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷମାନେ ଏହାକୁ ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ ଅବିମୁକ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଠି, ମୁଁ ସମୟର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସଂସାରକୁ ଏଠି ଉଲଟାଇ ଦେଉଛି। ମହାଦେବୀ, ଏହା ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ; ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ଏଠି ଆସି, ମୋରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଯେଉଁଠି ଦାନ, ପାଠ, ହବନ, କୃତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ। ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଜଣେ ଜନଙ୍କ ଲାଗି, ହଜାର ଜନ୍ମର ସଂଚିତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଯାତି, ନାରୀ, ବିଦେଶୀ, ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମର ଅନ୍ୟମାନେ—ଏହିଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପୋକା, ପିପିଲିକା, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ, ତିନି ଆଖି ଓ ବୃଷଭ ଚାଳକ ମହାଦେବଙ୍କୁ ନାଥ ଭାବେ ଭଜନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ନଗରରେ ମଣିଷ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେତେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ପରମ ପଦ ଲାଭ କରନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସଂସାର ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି, ଜଣେ ଲୋକ ଆପଣ ପାଦ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ବନ୍ଦି ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାଶୀରେ ବସିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସଂସାର ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ। ମୋର କୃପା ବଳେ, ହେ ପାର୍ବତୀ, ଯିଏଠି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ପାକି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମଳ, ପେଶାବ, ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯଦି ଶତ ବିପଦ ଆସିଥାଏ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ରହିବା ଉଚିତ। ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଶିବଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଦଶା, ଯେଉଁମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି, ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ଭାବରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ଦାନ, ତପ, ବଳି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପରମ ପଦ ମିଳେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଏହା ସ୍ୱତଃପ୍ରାପ୍ତ। ବିଭିନ୍ନ ଯାତି, ଅପବିତ୍ର, ଅପମାନିତ, ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ଅବିମୁକ୍ତରେ ପରମ ଔଷଧ ମାନିଥାନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ଅବିମୁକ୍ତ ପରମ ପଦ। ଅବିମୁକ୍ତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅବିମୁକ୍ତ ପରମ ଶିବ; ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହୋଇ ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶେଷରେ ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଶ୍ରୀଶୈଳ, ମହାବଳ, କେଦାର, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, ଗୟା, ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଭଦ୍ରକୋଟି, ନର୍ମଦା, ଅମୃତକେଶ୍ୱରୀ, ଶାଳଗ୍ରାମ, କୁବ୍ଜାମ୍ର, କୋକାମୁଖ, ପ୍ରଭାସ, ବିଜୟନେଶ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣକ—ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ତିନୋଟି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାମାନେ କାଶୀର ଦିଆଯାଉଥିବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଉନାହାନ୍ତି।