ଯମୁନା ନଦୀକୁ ମାଥୁରା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବାରେ ବିଶେଷ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ମାଥୁରା ଭିତରେ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀର ପୁଣ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣି ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯମୁନା ପବିତ୍ର ଓ ମହାପାପ ଦୂର କରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ମାଥୁରା ସହିତ ଏକତ୍ର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଦେବୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଭକ୍ତି ଭାବେ କାଳିନ୍ଦୀରେ ନିମଜ୍ଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏଉଁ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଶତ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ତୃପ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ଏହି ଯମୁନାର ମାଙ୍ଗଳ୍ୟମୟ ଜଳ ପାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ରାଜା, ଗୋ-ପଞ୍ଚଗବ୍ୟର ହଜାର ହଜାର ହୂତ ଦେବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ଏଠାରେ ହଜାର କୋଟି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଦରକାର ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଏଠାରେ କୋଟି ଗୁଣା ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରେ, ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ଏଉଁ ପ୍ରାଚୀନ ଏକ ଉପାଖ୍ୟାନ କୁହିବି; ପୂର୍ବେ କୃତୟୁଗରେ ନିଷାଧ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରରେ ଏକ ବଣିକ ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ହେମକୁଣ୍ଡଳ। ସେ ଜନ୍ମରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଚରିତ୍ରରେ ଧର୍ମିକ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅଗ୍ନିର ପୂଜକ ଥିଲେ। ସେ କୃଷି ଓ ବ୍ୟବସାୟରେ ଲାଗିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ କିଣିବା ଓ ବିକ୍ରି କରିଥିଲେ, ଗାଁ, ଘୋଡା, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ। ସେ ଦୁଧ, ଦହି, ଛାଛ, ଗୋମୟ, ଘାସ, କାଠ, ଫଳ, ମୂଳ, ଲୁଣ, ଆଦା, ଲଙ୍ଗ ମରିଚ ଆଦିର ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିଲେ। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧାନ, ଶାକସବ୍ଜି, ତେଲ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚେରା, ଧାତୁ ଓ ଖଣ୍ଡ ଉତ୍ପାଦ ଓ ଚିନି ଉପଦାନ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଓ ପ୍ରକାରରେ ସେ ଅଷ୍ଟ କୋଟି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଚୁଳ ଧୂସର ହେଉଥିଲା, ସେ ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାଙ୍କ ଧନର ଏକ ଛଏଁସଂଖ୍ୟା ଅଂଶ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ କଲେ; ଏକ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର ଓ ଏକ ଶିବ ଗୃହ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ସମୁଦ୍ର ସମାନ ବଡ଼ ଏକ ପୋଖରି ଖୋଦିଲେ, ଅନେକ ପୋଖରି ଓ ଝିଲିକ ତିଆରି କଲେ। ବଟ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ଆମ୍ବ, କୋଲ, ଜାମୁ, ନିମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଦେଇ ଏକ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ରୂପସୀ ଫୁଲବାଗ ତିଆରି କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଯାଏଁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଦେଉଥିଲେ; ସହରର ବାହାରେ, ଚାରି ଦିଗରେ ଚମତ୍କାର ଧର୍ମଶାଳା ତିଆରି କରିଥିଲେ। ସେ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଦାନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିଲେ। ଜୀବନ କାଳରେ ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିଥିଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନରେ ସଦା ଲାଗିଥିଲେ। ଏପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ହେଲା—ଶ୍ରୀକୁଣ୍ଡଳ ଓ ବିକୁଣ୍ଡଳ, ଦୁହିଁଜଣ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମର। ପରେ, ଘର ଦୁଇଁ ପୁଅଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ସେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ମନ ସଦା ବାସୁଦେବରେ ନିଷ୍ଠିତ; ସେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ପରେ କେହି ଶୋକ କରେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପରେ, ଦୁଇଁ ପୁଅ ଯୁବା, ଶୋଭାବାନ୍, ଧନର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହେଲେ। ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଅନେକ ଦୁରାଚାରରେ ଲିନ୍ନ, ମାଆ ବା ବଡ଼ମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ତେଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି, କୁସଂଗତିରେ ଲିନ୍ନ, ପିତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀଙ୍କୁ ବିରୋଧ କଲେ, ଅଧର୍ମ ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ଭୋଗରେ ଲାଗି ରହିଲେ। ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ବିଣା, ବାଂଶୀ ରେ ଲଗି, ଶତ ଶତ ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ସହ ଗୀତ ଗାଇ ଘୁରୁଥିଲେ। ଚାଟୁକାର, ଫୁଲମୁଁହି ନାରୀ, ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ମାଲା, କୁସୁମ ଗନ୍ଧ, ମୁସ୍କ ଚିହ୍ନ, ଅଳଙ୍କାର, ମୁକ୍ତା ହାର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲେ। ସେ ଦୁଇଁଝଣ ଏହି ସମୟରେ ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଦଳ ନେଇ ଖେଳୁଥିଲେ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ରସରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଧନ ଅବିଚାରରେ ଚୟନ କଲେ, ହଜାର ଥିଲେ ଶତ ଦେଇଦେଉଥିଲେ, ନିଜ ଅଲଙ୍କାର ଗୃହରେ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ। ଏଇ ଧନ ବେଶ୍ୟା, ଜୁଆଡ଼ି, ନଟ, ମଲ୍ଲ, ଚର, ଗାୟକ ଉପରେ ବ୍ୟୟ କରିଦେଲେ। ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଦେଲେ, ଅନୁକୂଳ ଭୂମିରେ ବିଆ ପକାଇଦେବା ପରି ବ୍ୟର୍ଥ କରିଦେଲେ; ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ କିଛି ଦେଲେ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରେ ଦାନ ଦେଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ନାହିଁ, ଯିଏ ଜଗତର ଧାରକ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ; ଏହିପରି ଧନ ଦୁଇଁଝଣଙ୍କର ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ପରେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ଚରମ ଦରିଦ୍ରତାରେ ଅପହୃତ ହେଲେ; ଭୟ, ଭ୍ରମ, ଭୁଖ ଓ କ୍ଷୁଦାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଘରେ ରହିଥିବା ବେଳେ ଖାଇବାକୁ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ଉପଜୀବି ସମସ୍ତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଧନ ନଥିବାରୁ ସମସ୍ତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସହରରେ ନିନ୍ଦାର ପାତ୍ର ହେଲେ; ପରେ, ସେମାନେ ରାଜା ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ କରି, ନିଜ ସହର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଲେ। ସେ ଦୁଇଁଝଣ ସଦା ମୂଢ଼ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷାକ୍ତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ, ଶୂକର, ମୃଗ, ରକ୍ତମୃଗ ମାରୁଥିଲେ। ଖରଗୋଷ, ସାଲନ୍ଦା, ଗୋହ, ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ମାରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଶିକାରୀ ଦଳରେ ଲାଗି ଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ମାଂସ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏଉଁ ଦୁଇଁଝଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ପାହାଡ଼କୁ ଚାଲିଗଲେ ଓ ଅନ୍ୟଜଣ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।