ହେ କେଶବ, ହରିଙ୍କୁ କୌଣସି ଉପବାସ, ଦାନ, କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏତେ ଖୁସି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେତେ ଉପରେ କେବଳ କାଲିନ୍ଦୀ ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜକୁ କିଛି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ବେଦୀର କୌଣସି କ୍ରିୟା ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ସମାନ ନୁହେଁ। ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ମଣିଷ ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସ୍ବର୍ଗ ଲାଭ କରିପାରିବେ। ଏହି ଶରୀର ଯଦି ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ନାହିଁ, ତେବେ ଏତେ ସୁସ୍ଥ, ସୁପୋଷିତ ଶରୀରକୁ ରଖିବାର କଣ ଉପକାର? ଏଇ ଶରୀର ହେଉଛି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ; ଏହି ଅସ୍ଥିର ଶରୀର ଅସ୍ଥି, ମାଂସ, ରକ୍ତ, ଚର୍ମ ଓ ମଳ-ମୂତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ତଥା ଦୂଷିତ। ବୟସ, ଦୁଃଖ, ଅପରାଧ, ରୋଗ, ରାଗ ଓ ଦୁଃଖର ନିବାସ, ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ଦୋଷର ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ଶରୀର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା, ପାପ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦ୍ରୋହ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଲୋଭ, ଅନ୍ୟାୟ, କ୍ରୂରତା, ଅକୃତଜ୍ଞତା ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଲିନ। ଏହି ଶରୀର ଅନ୍ୟାୟରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉଥିବା, ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଆବୃତ, ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଲୋଭରେ ନରକ ଦ୍ୱାରରେ ଉଭ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କୀଟ, ମଳ ଓ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ। ଯଦି ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିବେ ନାହିଁ, ଏହି ଶରୀର ଅର୍ଥହୀନ। ଜଳର ଫୁଲା, ପକ୍ଷୀର ଡିମ୍ବ ପରି, ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ ନ କରି ଜନ୍ମ ନେବା ମାନେ କେବଳ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେବା। ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତୃଯଜ୍ଞାର ଅର୍ଥ, ବେଦ ଅନୁସରଣ ନ କରିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ପରିବାର—ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଧର୍ମ ଅନୈତିକତାରେ, ତପସ୍ୟା କ୍ରୋଧରେ, ଜ୍ଞାନ ଅନିଷ୍ଠାରେ, ଅଧ୍ୟୟନ ଅଲସତାରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଜନାନୀ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷରେ ଭକ୍ତି ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜନାନୀରେ ଲିନ, ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ବିନା, ନିୟମ ଏକାଗ୍ରତା ବିନା—ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କନ୍ୟା ଶୋଷଣରେ, ରନ୍ନ ଲୋଭରେ, ଯୋଗ ଶୂଦ୍ର ଭୋଜନରେ, ଧନ କଞ୍ଚନର ହାତରେ—ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅଧ୍ୟୟନ ଅଭ୍ୟାସ ବିନା, ବୁଝିବା ବିରୋଧରେ, ତୀର୍ଥ ଉପାର୍ଜନରେ, ଉପବାସ ଲୋଭରେ—ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଭାଷା ମିଥ୍ୟା ଓ ଅପବାଦରେ, ମନ୍ତ୍ର ଷଡ୍ବିନ୍ଦୁରେ, ପାଠ ଅନ୍ୟ ମନରେ—ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦାନ ବେଦ ଅଜ୍ଞରେ, ଜଗତ ନାସ୍ତିକତାରେ, ପରଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟାସ୍ଥିରତାରେ—ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଦରିଦ୍ରର ଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ ବିନା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଲଘୁ ଓ ମହାପାପ, ଏ ରାଜା, ଯମୁନାସ୍ନାନରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଯମୁନା ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ପାପ ଗୋଟିଏ ଭୟରେ କମ୍ପିଥାଏ; ଯଦି ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଯମୁନାରେ ଅଗ୍ନିପରି ଚମକିଉଛନ୍ତି, ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମେଘରୁ ମୁକ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି। କ୍ଷୀର କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ, ହାଲୁକା କିମ୍ବା ଭାରୀ, କଥା, ଚିନ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଯମୁନାସ୍ନାନରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଦେଉଥିବା ଧରି, ପାପ ଦୂର କରିଏ। ଅଜାନି ଅଥବା ଅଜାନି, ଅସାବଧାନତାରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ରାଜା। ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯମୁନାସ୍ନାନରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଯୋଗ୍ୟ, ବିଶେଷ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ; ସମୟ, ସମସ୍ତ ପାଇଁ ଯମୁନା ଦେବୀ ପାପ ନାଶିନୀ। ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା; ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ଅନେକ ଜନ୍ମର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲୋକ ଯମୁନାସ୍ନାନର ଆକାଂକ୍ଷା ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଦକ୍ଷତା ଆସେ। ଯମୁନାସ୍ନାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାମ୍ସାରିକ ମଳକୁ ଧୋଇଦେଉଥିବା ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶୁଭ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହ ପରି ଚମକିଉଛନ୍ତି। ଯମୁନା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ବିଶେଷ ମଥୁରାରେ; ମଥୁରାରେ କାଲିନ୍ଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯମୁନା ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶିନୀ, ମଥୁରାରେ ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଯଦି କୌଣସି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକ କାଲିନ୍ଦୀରେ ଡୁବିଯାଏ, ସେ ହରିଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅନେକ କୋଟି ବର୍ଷ ରହିଥାଏ। ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟ ବିନା; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ସ୍ବର୍ଗରେ ତୃପ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ଯମୁନାର ଶୁଭ ଜଳ ପିଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଞ୍ଚ ଗବ୍ୟର ହଜାର ହଜାର ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ହଜାର କୋଟି ତୀର୍ଥର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଏଠାରେ କୋଟିଗୁଣା ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ଏହିପରେ, ନାରଦ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରାତନ ଉପାଖ୍ୟାନ କହିବି; ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷାଧ ନଗରରେ—ଏଠାରେ ଏକ ବଣିକ ଥିଲେ, କୁବେର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ନାମ ହେମକୁଣ୍ଡଳ; ଜନ୍ମରେ ଉତ୍ତମ, ଚରିତ୍ରରେ ଧର୍ମିକ, ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଭକ୍ତ। ସେ କୃଷି ଓ ବ୍ୟବସାୟରେ ଲିନ, ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ କିଣିବା ବେଚିବାରେ ନିପୁଣ; ଗାଏ, ଘୋଡ଼ା, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କର ଯତ୍ନରେ ଭକ୍ତ। ସେ ଦୁଧ, ଦହି, ଚାନା, ଗୋମୟ, ଘାସ, କାଠ, ଫଳ, କନ୍ଦ, ଲୁଣ, ତରଳ ଅଦା ଓ ଲଙ୍ଗ ମରିଚର ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିଲେ।