ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତୃତ କରି, ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ନୃତ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଋଷିମାନେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରତି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅବଧାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତାପରେ, ଏଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଆନନ୍ଦରେ ବିହ୍ୱଳ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"ହେ ମହାର୍ଷି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଛ? କ'ଣ ଆଜି ତୁମ ଏତେ ଆନନ୍ଦର କାରଣ?" ତେବେ ଋଷି କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ, ଆପଣ ଦେଖୁନ୍ତି ନାହିଁ କି, ମୋର ଶରୀରର ଆଘାତ ଠାରୁ ଶାକ ରସ ବହୁଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୋ ମନେ ବିପୁଳ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମୁଁ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।" ଏହି ଉତ୍ସାହ ଦେଖି, ଭଗବାନ ହସି କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଥିରେ ମୁଁ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାନୁନାହିଁ। ଏଠାକୁ ଦେଖ।" ଏହିପରି କହି, ମହାଦେବ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଳିର ଛୋଟ ଛୋଟ ଛୁଆଁରେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ଧଳା ଛାଇଁ ତିଆରି ହେଲା। ଏହା ଦେଖି, ଋଷି ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରତି ଶରଣ ନିଲେ ଓ କହିଲେ, "ମୁଁ ରୁଦ୍ରଠାରୁ ବଡ଼ ଦେବତା କୌଣସି ନାହିଁ ବୋଲି ମାନେ।" ଋଷି କହିଲେ, "ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଆପଣ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ତିନି ଲୋକ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ବୁଝିପାରିବି? ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଆପଣ ସମୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟା ଓ ପାଳକ। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।" ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କରି, ଋଷି ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, "ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ତପସ୍ୟା କେବେ ନଷ୍ଟ ନ ହେଉ।" ତାପରେ, ଆନନ୍ଦିତ ଭଗବାନ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର କୃପାରେ ତୁମର ତପସ୍ୟା ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିବ। ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମ ସହ ତୁମ ଆଶ୍ରମରେ ବସିବି।" "ଯେମାନେ ସପ୍ତ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସରସ୍ୱତୀ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।" ଏପରି କହି, ମହାଦେବ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ, ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଉଷଣସକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଓ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ଏଠି କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମଧ୍ୟ ତିନୋଟି ସଂଧି ସମୟରେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ, ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳୀ ଅଛି—କପାଳମୋଚନ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏପରେ ଅଗ୍ନି ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଅଗ୍ନି ଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଏ। ଏଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ମିଳେ। ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମାର ଗର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ମନେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ ସପ୍ତମ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବାର ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହିପରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳୀ ପୃଥୁଦକକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯାହା କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସଂପୃକ୍ତ। ଏଠାରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ତର୍ପଣ ଓ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନରେ, ଯେଉଁ କୌଣସି ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ନର-ନାରୀ କରିଥାଏ, ସେସବୁ ସ୍ନାନ କରିବା ସହିତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଏଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପବିତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ ତାଠାରୁ ପବିତ୍ରତମ, ତାହାଠାରୁ ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥୁଦକ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର। ଏଠି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ମିଳେ। ଏହି ପ୍ରଶଂସା ସନତ୍କୁମାର ଓ ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗୀତିତ, ଏହା ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ପୃଥୁଦକକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ପୃଥୁଦକଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ, ପାପନାଶକ ଓ ପବିତ୍ର। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ପାପ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ପୃଥୁଦକକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଏଠି ମଧୁସ୍ରବା ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ଗାଁଠି ଦାନର ପଳ ମିଳେ। ଏହାପରେ ଦେବୀଙ୍କ ତୀର୍ଥ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଅରୁଣା ମିଳନ ସ୍ଥଳକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ତିନି ରାତି ଉପବାସ ଓ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ ଦୋଷ ମୁକ୍ତି ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞର ପଳ ମିଳେ। ସପ୍ତମ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବାର ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଠି ଅବକୀର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଏହା ଦର୍ଭା ଘାସରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଉପବାସ, ଦୀକ୍ଷା କିମ୍ବା ବ୍ରତ ରଖି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏଠି ଯିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ର ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ, ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ରତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି—ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରୁ ଚାଲିଆସିଛି। ଏଠି ଦର୍ଭା ଘାସରେ ଚାରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନେ ତପସ୍ୟା, ଭକ୍ତି ଓ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାପନାଶକ ବୋଲି ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।