ଧର୍ମଜ୍ଞ ପରିକ୍ଷିତ୍, ଦୃଷଦ୍ପାନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ, ଏକ ମଣିଷ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ରାଜନ୍, ଏକ ଜଣେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିଥିବାର ସମ ଫଳ ଲଭନ୍ତି। ପାଣିଖ୍ୟା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ସେ ଋଷିମଣିମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତା’ପରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମିଶ୍ରକ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗାଟିକୁ ଏକାତ୍ମ କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ୟାସଦେବ ଏହି ମିଶ୍ରକ ତୀର୍ଥକୁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବାର ଫଳ ମିଳେ। ଏହାପରେ, ଏକ ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମୀ ମଣିଷ ବ୍ୟାସବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଏଠାରେ ମନୋଜବ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଜଣେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ମଧୁବନୀକୁ ଯାଇ ଶୁଧ୍ଧ ମନେ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ନିୟମ ଓ ଶୁଚିତା ସହିତ ପୂଜିଲେ, ଦେବୀଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। କୌଶିକୀ ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମିତ ଆହାର ନେଇ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହାପରେ ବ୍ୟାସସ୍ଥଳୀ ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଗମନ କଲେ, ଜଣେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଋଣାନ୍ତ କୁଆଁରେ ଯାଇ ତିଳ ଦାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ। ବେଦି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି, ଦୁର୍ଲଭ ଅହ ଓ ସୁଦିନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସୂର୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପରେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୃଗଧୂମ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ଫଳ ଲଭିବେ। ବାମନକ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ ଓ ବାମନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। କୁଳମ୍ପୁନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ନିଜ ବଂଶ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ପାବନ ସରୋବରକୁ ଯାଇ, ବାୟୁଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ବାୟୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଅମୃତସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି ଅମରଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଅମରମାନେ ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ, ସେପରି ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଶାଳିହୋତ୍ର ଓ ଶାଳିସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କଲେ, ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ଫଳ ଲଭିବେ। ସରସ୍ବତୀ ନଦୀରେ ଶ୍ରୀବନ ନାମକ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ପରେ, ଦୁର୍ଲଭ ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବକାଳର ନୈମିଷ ଋଷିମାନେ ତାପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତୀର୍ଥୟାତ୍ରାରେ ବାହାରି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ, ଏହିପରି ଉଦ୍ୟାନ ସରସ୍ବତୀ ତୀରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରସନ୍ନିତିର ସ୍ଥାନ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଏହାପରେ, ନାରଦ କହିଲେ: ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟାତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଲଭିବେ। ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ, କୌଣସି ଜାତିର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୋମତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏଠାରୁ ଏଉଁଠି ସପ୍ତସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ମଙ୍କଣକ ନାମକ ଋଷି କୁଶ ଶଳାକାରେ ନିଜ ହାତ କଟିଥିଲେ। ସେଠାରୁ ଶାକ ରସ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ତାପସୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରିତ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ମୋହିତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଓ ତାପସ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଋଷିମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଦୟା କରିବାକୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତେଣୁ ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମଙ୍କଣକଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏପରି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛ? କ’ଣ ତୁମର ଏହି ଆନନ୍ଦର କାରଣ?" ମଙ୍କଣକ କହିଲେ: "ବ୍ରହ୍ମାଜୀ, ଆପଣ ଦେଖୁନ୍ତି ନାହିଁ କି, ମୋର ହାତରୁ ଶାକ ରସ ଝରୁଛି, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।" ମହାଦେବ ହସି କହିଲେ: "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଥିରେ ମୁଁ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମନେ କରେନି—ମୋତେ ଦେଖ।" ଏହିପରି କହି, ମହାଦେବ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦେଇ ଚାପିଲେ, ଏଠାରୁ ତୁଷାର ପରି ଭସ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମଙ୍କଣକ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମହାଦେବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଦୟାଳୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ରୁଦ୍ର ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କେହି ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ।