ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ନର୍ମଦା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ତୀର୍ଥ ଓ ସ୍ଥଳଗୁଡିକର ମହିମା। ନର୍ମଦା, ଯାହାକୁ ରେବା ବି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଅପରାଧ ଦୂର କରେ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ଯାମୁନାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସୂର୍ୟ ଲୋକ ମିଳେ, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ଧାରା ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ବିଶାଳା ନଦୀ ବି ଅତି ବିଶାଳ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ପାପର ଜଳାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମାନ, ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ନର୍ମଦା ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ, ସରୟୂ, ଗଣ୍ଡକୀ, ସିନ୍ଧୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, କୌଶିକୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହିମାରେ ଅନ୍ୟନ୍ୟ। ତାପୀ, ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, କୃଷ୍ଣଭେଣିକା, କାଭେରୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀମାନେ ବି ଏହି ପାବନତାର ଅଂଶ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରେବାକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ ସଦା କହନ୍ତି: "କେବେ ଆମେ ରେବାକୁ ଦେଖିପାରିବୁ?" ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ରେବାରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ବି ଧର୍ମବଳେ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି। ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ରେବାକୁ କଠିନ ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ତୁଳନା କରିଥିଲେ, ରେବା ସମସ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା ଓ ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ବୋଲି ସ୍ଥିର ହେଲା। ନାରଦ କହିଲେ, ଲୋମଶଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପିଶାଚମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ରେବାରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଗଲେ। ଏବେ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରେବା ତଟରେ ବାତାସ ବହିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ନଦୀର ଜଳବିନ୍ଦୁ ଛିଟିଲା। ଏହି ଜଳବିନ୍ଦୁ ଛୁଇଁବା ସହିତ ସେମାନେ ପିଶାଚ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ତକ୍ଷଣାତ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାପରେ ଲୋମଶଙ୍କ କଥାଅନୁଯାୟୀ, ସେଠାରେ ଥିବା ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟାମାନେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ହେଲେ। ସେଉଁଠି ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ, ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ, ପାନ ଓ ନିମ୍ମଜନ କଲେ; ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ। ଏହିପରି ରେବା ମହିମା ଉପଖ୍ୟାନ ଓ ତାହା ଶ୍ରବଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ନାରଦ, ଆଉ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ବସିଷ୍ଠ କହିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦର୍ଶନ କଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ବି ଆମକୁ କୁହ।" ତେବେ ନାରଦ କହିଲେ: "ହେ ରାଜନ୍, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଦକ୍ଷିଣ ସିନ୍ଧୁକୁ ଯାଏ, ସେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭେ ଓ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ଚର୍ମଣ୍ବତୀକୁ ପହଞ୍ଚି ନିୟମିତ ଆହାର ଓ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ରଖି, ରନ୍ତିଦେବଙ୍କ ସମ୍ମତି ମିଳିଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଫଳ ପାଏ। ତାପରେ ଅର୍ବୁଦା ପର୍ବତକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଭୂମିରେ ଭୂକମ୍ପ ହୋଇଥିଲା, ଏଠାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ଏକ ରାତି ରହିଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ; ପିଙ୍ଗା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ପ୍ରଭାସ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିରାଜିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ରଥବାହକ ବାୟୁ। ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ସେଠାରେ ତିନି ରାତି ଅବସ୍ଥାନ କରି ପିତୃ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ହୁଏ ଓ ବାଜିମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭେ। ଏଉଁପରି ତୀର୍ଥ ଅଛି ବରଦାନ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ନିୟମିତ ଆହାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଦ୍ୱାରାବତୀକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ପିଣ୍ଡାରକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନେକ ସୁନା ଲଭେ। ଏଠାରେ ଏଵେ ବି ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଅତି ଚମତ୍କାର। ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହାଦେବଙ୍କ ବିରାଜ। ସମୁଦ୍ର ଓ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ସଙ୍ଗମକୁ ପହଞ୍ଚି ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ପିତୃ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ତେଜରେ ଭରିଥାଏ ଓ ଭାରୁଣ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଶଂକୁକର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଦଶଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରୁ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ 'ତିମି'କୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ସେଠାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ସ୍ନାନ କଲେ ଜନ୍ମଯାପି ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏଠାରେ ତିମି ତୀର୍ଥକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବକାଳରେ ଦିତିପୁତ୍ର ଦାନବକୁ ବିଜୟ କରିଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଉପଦ୍ରବ ଦେଇଥିବା ଦାନବମାନେ ନଶ୍ୱ କରି, ସଫଳତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ନଦୀ, ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ମହିମା ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଲେ, ଏହା ମାନବ ଜୀବନକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।