ପୁରାଣ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ପର୍ବଦିନ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକାର ପଶ୍ଚିମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ମହାର୍ଷି, ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ପିଲାପୋକର ଦେହଳୀରେ ବସିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା। ଗୌରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଏଠାରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଏହିଠାରେ କୌଣସି ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ ଅଛନ୍ତି କି? ମହେଶ୍ୱର, ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।” ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନାମ ଭୃଗୁ, ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଵର ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ମୋର ପ୍ରିୟା।” ତାପରେ ଦେବୀ ହସି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଧୂଆଁ ଉଠିଛି, ତଥାପି ଆପଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା କଠିନ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ମହାଦେବୀ, ଆପଣ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି, ଏହା କ୍ରୋଧରେ କରାଯାଇଛି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଦେଖେଇବି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ କଥା କରିବି।” ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ବୃଷଭ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ମଣିଷର ଭାଷାରେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିଲାପୋକର ମାଝରେ ଢାକିଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତୁ।” ତେବେ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ଭୃଗୁ, ବୃଷଭ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଦେଲେ। ରେଜାରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଏହି ବୃଷଭ ଉପରେ ହାତ ଉଠାଇଲେ। ସେ କହିଲେ, “ବୃଷଭ, କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ, ଅଦ୍ଭୁତ ଦୁଷ୍ଟର ମୂର୍ତ୍ତି, ନଶ୍ଚୟ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଭୃଗୁ ଦେଖିଲେ ବୃଷଭ ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲେ; ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ତେବେ ରୁଦ୍ର ହସିଲେ ଏବଂ ମୁନି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ। ତୃତୀୟ ନୟନ ଦେଖି, ଭୃଗୁ ଲଜ୍ଜାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନାଥ, ଜଗତର ମୂଳ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରୀ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମାନବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଭଳି, ଯଦି ବାସୁକି ସହସ୍ରମୁଖ ହେବେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଯେପରି ଭକ୍ତି ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ତଥାପି ଏହା ଗୋଟିଏ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ ମାତ୍ର; ଦୟାକରି ମୋ ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପତିତ ହୋଇଛି। “ହେ ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ଆପଣ ସତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଦେବତା ନାହିଁ। ନିୟମ, ନିୟମାଚାର, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ—ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତିର ଏକ ଅନ୍ଶକୁ ସମାନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। “ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ରସ, ଔଷଧ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଞ୍ଜନ, ପାଦୁକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି। କେହି ଚତୁର୍ତ୍ଥ ଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ କଟାଯାଏ। “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ଓ ଧନରେ ଆସକ୍ତ, ଅପମାନ ରେ ଦଗ୍ଧ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୋଭରେ ପୀଡ଼ିତ, ଅନ୍ୟମାନେ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ—ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। “ମୋ ଅଭିମାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା, ଅସ୍ଥାୟୀ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଆନନ୍ଦିତ, କଠୋର, ଅନ୍ୟାୟ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ଦୁର୍ବଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। ମୋର ଆଶା କେବଳ ଅନର୍ଥକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏ; ଏହି ମୂଢ଼କୁ କାହିଁକି ଆପଣ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି? “ତୁରନ୍ତ ମୋର ତୃଷ୍ଣା ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ଚିରକାଳ ବସାନ୍ତୁ, ଅଭିମାନ ଓ ମୋହର ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଦନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। “ଏହି ‘ଦୟା-ଉଦୟ’ ନାମକ ସ୍ତୁତି ଦିବ୍ୟ ଓ ସିଦ୍ଧିଦାୟିକା; ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହ ଏହା ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଠି ଶିବ ଭୃଗୁ ପ୍ରତି ଯେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।” ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ଯେଉଁ ଵର ଚାହୁଁଛ, ମାଗ। ମୁଁ ଓ ଉମା ଏହି ଵର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।” ତେବେ ଭୃଗୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବ, ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ମୋତେ ଵର ଦେବେ, ତେବେ ଏଠାରେ ଏକ ରୁଦ୍ର ବେଦି ହେଉ—ଦୟାକରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।” ଈଶ୍ୱର କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ, ଏହା କ୍ରୋଧର ସ୍ଥାନ ହେବ। ଏଠାରେ ପିତାପୁତ୍ରମାନେ ଏକତ୍ର କଥା କହିପାରିବେ ନାହିଁ।” ତାହା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଏହି ଭୃଗୁ ତୀର୍ଥକୁ ଉପାସନା କଲେ, ଯେଉଁଠି ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଥିଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ତୁରନ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଚାହିଁ କି ଅଚାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ମୋକ୍ଷ ପଥ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ମହାକ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏ ସମୟରେ ଚପ୍ପଲ, ଛତା, ଭୋଜନ ଓ ସୁନା ବିତରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଶକ୍ତି, ଭୋଜନ ଦିଅ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁ ଦାନ କରାଯାଏ— ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦାନ ହୁଏ, ତାହା ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ବୃଷଭ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ମୂଢ଼ ଲୋକେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ, ନର୍ମଦା ତଟରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ବୃଷଭ ତୀର୍ଥକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଭୃଗୁ ତୀର୍ଥର ମହିମା ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।