ଏକ ଦିନ, ଏକ ମହାପୁରୁଷ ବିଶିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥରେ ଧର୍ମ ସଂପର୍କରେ ନିଜର ଏକ ଶଙ୍କା କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରି ଗୁରୁ ରୁ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର ଚାହିଲେ । ସେ ପଚାରିଲେ, “ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏ ଭୂମିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିବାର ଫଳ କ’ଣ? ମୁଁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।” ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହା ଉପରେ ଋଷିମନ୍ୟଙ୍କର ମତ ତୁମକୁ କହିବି । ମନୋযোগ ଦେଇ ଶୁଣ, ତୀର୍ଥରେ ଯାଇ କେମିତି ଫଳ ମିଳେ । ଯେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କର ହାତ, ପା, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରଖିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଏବଂ କୀର୍ତି ଉପସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାନ ନେବାରୁ ବିରତ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶିସ୍ଟ, ପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାର ରହିତ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଚତୁର୍ୟ ରହିତ, ଉପବାସ କରନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ନ ମିଳିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା, ଦୋଷ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାନ୍ତି । ରାଜା, ଯେଉଁ ଲୋକ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟାଚାରୀ, ନିଶ୍ଚଳ ବ୍ରତୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାନ୍ତି । ଋଷିମନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି ଏବଂ ଦେବମନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଫଳ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏବଂ ଏଠାରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ । ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେବା ଅସମ୍ଭବ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପକରଣ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଯଜ୍ଞ ବା ରାଜା ଓ ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ଦରିଦ୍ର ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ହୀନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଯେଉଁ ଫଳ ପାଇପାରିବେ, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ, ତାହା ଜାଣ। ଧର୍ମର ନିର୍ବାହକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଋଷିମନ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ହେଉଛି—ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ । ଯେଉଁ ଲୋକ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବା ଗୋଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦରିଦ୍ର ଅଟେ । ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ଭଳି ବହୁ ଦାନ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ; ଏଠାକୁ ପହଁଚିଲେ ଦେବମନ୍ୟଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମାନ ହେବା ଲାଭ ମିଳେ । ସୂର୍ୟ ବଂଶୀ ରାଜା, ପୁଷ୍କରରେ ଦିନର ତିନି ସଂଧିରେ ଦଶ ଶତ କୋଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ । ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମୂହ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରା ମନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ । ଏଠାରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମନ୍ୟ ତପ କରିଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜମନ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ସାଂଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କର ଅଭିଲାଷ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଶୁଧ୍ଧି ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ, ସଦା ଦେବ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିବା ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ବସିଥିଲେ । ପୁଷ୍କରରେ ଋଷି ଓ ଦେବମନ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ସହିତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପିତୃ ଓ ଦେବ ପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଶ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦଶ ଗୁଣ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳନ୍ତି । ପୁଷ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାର ନିବାସ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ହାତ ଜୋଡି ପୁଷ୍କର ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ପରି ହୁଅନ୍ତି । ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ପାପ ଥାଏ, ପୁଷ୍କର ଯାଇ ଏହା ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ମଧୁସୂଦନ ଦେବମନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିପରି ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ତୀର୍ଥମନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଯେଉଁ ଲୋକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ପବିତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ପୁଷ୍କରରେ ବାରୋଟି ବର୍ଷ ରହିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି, କିମ୍ବା କାର୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ଏକ ମାସ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଫଳ ସମାନ । ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବା, ଏଠାରେ ତପ କରିବା, ଦାନ ଦେବା ଏବଂ ଏଠାରେ ରହିବା ପ୍ରକୃତରେ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ପୁଷ୍କରରେ ତିନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ତିନି ପ୍ରବାହ ଅଛି; ଏହି ତୀର୍ଥମନ୍ୟ ପୁଷ୍କରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ଆମେ ଜାଣି ନାହିଁ । ଏଠାରେ ନିୟମ ଓ ନିୟତ ଖାଦ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରି ବାରୋଟି ବର୍ଷ ରହିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଁ । ବସିଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ, “ଡାହିଁକୁ ଘୁଅଡ଼ି ଜାମ୍ବୁପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ପିତୃ ଓ ଋଷିମନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବା ମିଳେ । ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳି ଵିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଇପାରିବେ; ଯଦି କୌଣସି ଲୋକ ଏଠାରେ ଛଅ କାଳ ନିୟମ ରଖି ପାଞ୍ଚ ରାତି ରହିବେ । ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ମିଳେ ନାହିଁ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଜାମ୍ବୁପଥ ଛାଡ଼ି ଦୁଲିକାଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ମିଳେ ନାହିଁ ଏବଂ ଦେବ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି ପିତୃ ଓ ଦେବ ପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ । ରାଜା, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ଶାକ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରିଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୌବନ ଲାଭ ହୁଏ । କନ୍ୟା ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚିଲେ, ଏହି ଆଶ୍ରମ ଦିବ୍ୟ ଓ ଲୋକମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ; ଏହି ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ତୀର୍ଥମନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏଠାରେ ଏକା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ନିର୍ମଳ ଓ ନିୟତ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ପିତୃ ଓ ଦେବମନ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିବା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ପରିକ୍ରମା କରି ଯୟାତି ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ତାପରେ ନିୟମ ଓ ନିୟତ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ମହାକାଳ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମହିମା ଉପରେ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ବାରଣ କଲେ ।