ହେ ଭାରତ, ରାଜା ଦିଲୀପ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପକ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖିଲେ, ସେ ସଂସ୍କାର ଅନୁଯାୟୀ ଉପଚାର ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ସେ ମୁଣ୍ଡରେ ଜଳ ଧରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ ଦିଲୀପ କହିଲେ—“ମୁଁ ଦିଲୀପ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ। କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି।” ଏହିପରି କଥା କହି, ଦିଲୀପ ନିଜ ଭାଷାକୁ ଅବରୋଧ କଲେ, ହାତ ଜୋଡି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଗଲେ। ଏପରି ଶିଷ୍ଟ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିୟତ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ଦେଖି ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମ ନମ୍ରତା, ସଂୟମ ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏହି ତୁମର ଧର୍ମ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୟାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିପାରିଛ, ମୋ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ମୋର ତୁମ ପ୍ରତି ମମତା ଆଜି ଅଧିକ ବଢ଼ିଗଲା। କହ, ମୁଁ କ’ଣ କରିଦେବି? ଯାହା ଚାହଁ, ମୁଁ ଦେବି।” ତାପରେ ଦିଲୀପ କହିଲେ—“ବେଦ ଓ ଏହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ, ମୋତେ ଏତେ ଲାଗି ଲାଗେ ଯେ, ଆଜି ମୁଁ ମାହାନ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖିଛି, ଏହା ମୋର ସଫଳତା। ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ମୋ ମନରେ ଯେଉଁ ଶଂକା ଅଛି, ତାହା ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ଏକ ପୂଣ୍ୟତୀର୍ଥ ସଂପର୍କରେ ମୋର ଧର୍ମ ନେଇ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ମୁଁ ଚାହେଁ ଆପଣ ଏହାକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ କ’ଣ ଫଳ ମିଳେ? ଏହା ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁନିମାନଙ୍କ ମତ କହିବି। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ, ପୂଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ କ’ଣ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା, ଖ୍ୟାତି ଦୃଢ଼; ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାନ ନ ନେଇ, ସଂତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ, ଶୁଚି, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁ ଠକେଇ ନାହିଁ, ଉପବାସୀ, ଭିକ୍ଷା ନ ମିଳି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀ, ଦୋଷ ମୁକ୍ତ, ସେ ତୀର୍ଥଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁ ରାଗ ଶୂନ୍ୟ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥଫଳ ପାଏ। ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ମୁନିମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି, ଏହାର ଫଳ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ଦରିଦ୍ରମାନେ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ବସ୍ତୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ସମ୍ପଦ ରାଜାମାନେ କିମ୍ବା ଧନୀମାନେ କେବଳ ପାଇପାରନ୍ତି, ଦରିଦ୍ରମାନେ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ନଥିବା ଲୋକମାନେ ନୁହେଁ। ହେ ନରପତି, ଯେଉଁ ଫଳ ଦରିଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରିବେ, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ, ତାହାକୁ ଜାଣ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ ମୁନିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରହସ୍ୟ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଉପରି ଅତିରିକ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରେନାହାନ୍ତି, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରନାହାନ୍ତି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଗାଈ ଦାନ କରନାହାନ୍ତି, ସେ ଦରିଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଭଳି ବଡ଼ ଦାନାଦି ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ମିଳେନି। ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ଏପରି ଯେ, ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଲୋକ ଦେବତାପତି ସମାନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ପୁଷ୍କରରେ ଦିନର ତିନି ସନ୍ଧିବେଳାରେ ଦଶ ଶତ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ ଦେବଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଥାନ୍ତି। ଏଠିରେ ଦେବ, ଦାନବ, ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ମହାପୁଣ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ମନରେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କର ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ପରମ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠିରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ଦେବତାମାନେ ମୁନିମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅତି ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି, ପିତୃଦେବ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦଶଗୁଣ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ବେଳେ ଯଦି କେହି କେବଳ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇଥାଏ, ସେ ମହାସମ୍ମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେଉଁ ରାଜା ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପୁଷ୍କରକୁ ହାତ ଜୋଡି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବାପରି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଜନ୍ମରୁ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ଯେଉଁ ପାପ କରିଥାଏ, ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇଲେ ସମସ୍ତ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ମଧୁସୂଦନ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁଷ୍କର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନିୟମିତ ଓ ଶୁଚି ଥିବା ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁଷ୍କରରେ ବାର ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ବସିଥାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶତ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରେ, କିମ୍ବା କେବଳ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ପୁଷ୍କରରେ ବସିଥାଏ, ସେ ଏକେ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବା, ତାହାଠାରେ ତପସ୍ୟା, ଦାନ ଦେବା, ଓ ରହିବା—ସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଏଠି ତିନିଟି ଦ୍ରୁତିମାନ ଶିଖର ଓ ତିନିଟି ଝରଣା ଅଛି, ଯାହା ପୁଷ୍କରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ।” ଏପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଦିଲୀପଙ୍କୁ କହିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ଧର୍ମ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାରେ ଉଜାଗର ହେଲା।