ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସାଗରରେ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇଛି ହିମବାନ, ହିମକୂଟ ଓ ନିଷଧ—ଏହିମାନେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ସହିତ, ନୀଳ ପର୍ବତ—ଯାହା ବୈଦୂର୍ୟମଣି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତ—ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଓ ଶୃଙ୍ଗବାନ—ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ନିବିଡ଼, ଏହିମାନଙ୍କ ନାମ ଅଟୁଟ। ଏହି ପର୍ବତମାନେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ବିହାର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଞ୍ଚଳ। ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଜାର-ହଜାର ଯୋଜନ ପ୍ରଶସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ଅଛି। ସେଠି ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂମି ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଜୀବମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ଭୂମିକୁ ଭାରତ ଭଲି କୁହାଯାଏ; ତାହା ପରେ ଅଛି ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ, ଏବଂ ହେମକୂଟ ପରେ ଅଛି ହରିବର୍ଷ ନାମକ ଭୂମି। ନୀଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତର, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି ମହାନ୍ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପର୍ବତ। ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପରେ ଗୋଲାକାର ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି; ଏହି ଦୁଇ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟରେ ଦେବମଣି ମେରୁ ପର୍ବତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛି, ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହା ଉପରକୁ ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଏତିକି ଦୂର ପ୍ରସାରିତ। ଉପର, ତଳ ଓ ଚାରିପାଖରେ ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ମେରୁ ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି—ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଓ ଉତ୍ତର କୁରୁ, ଯେଉଁଠି ସୁକୃତିମାନେ ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି। ସୁପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିହଙ୍ଗସୁମୁଖ ଏଠି ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାଉଡ଼ମାନେ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ; ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ଉଚ୍ଚତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର। ସେ କୌଣସି ଭେଦ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ୟୋତି, ସଦା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ, ବାୟୁ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଦେବପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ମହାନ ପର୍ବତକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ମେରୁର ସମସ୍ତ ରୂଚିର ମହଲଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଜମ୍ବୁସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ସେଠି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ବସନ୍ତି। ଏଠି ଅପ୍ସରାମାନେ ସମୂହରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମହାପର୍ବତରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ବିଧିରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅନେକ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି; ତୁମ୍ବୁରୁ, ନାରଦ, ବିଶ୍ୱାବାସୁ, ହାହା ଓ ହୂହୂ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଅମରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଗାନ କରନ୍ତି; ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପର୍ବ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଏହିଠାରେ ଯାଆନ୍ତି; ମେରୁର ଶିଖରରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଉଶନା କାବ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏଠିର ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଏହିମାନେ ରତ୍ନପର୍ବତ; ଏଠାରୁ ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ କୁବେର ଚାରିଅଂଶ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେଠାରୁ ସେ ମାନବମାନେକୁ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଦେବମୟ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି। ସେଠି କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ମଧୁର ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ପାଶାଣ ଶୃଙ୍ଗରେ ଉପରକୁ ଉଠିଛି; ସେଠି ପଶୁପତି ଭଗବାନ୍ ଦେବମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଜାପତି, ଉମାଙ୍କ ସହ ଏଠି କର୍ଣ୍ଣିକାର ମାଳା ପିନ୍ଧି ରମଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଚରଣ ଯାଏଁ ଲମ୍ବା। ତିନି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଚମକୁଛି; ତପସ୍ୱୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶୁଭ ସଂକଳ୍ପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଏହି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ପର୍ବତର ଶିଖରରୁ ଦୁଧର ଧାରା ବହୁଛି। ଅପାର ଆକୃତି ଓ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ଶୁଭ ଗଙ୍ଗା—ଭାଗୀରଥୀ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠି ଅଛି। ସେ ତ୍ୱରିତ ଧାରାରେ ଚନ୍ଦ୍ରସରୋବରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅଛି; ଏହି ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ ମହାସାଗର ପରି ବିସ୍ତୃତ। ଏଠି ଗିରିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିପାରୁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପିଣାକଧୃକ୍ ଶିବ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଧରିଥିଲେ। ମେରୁର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କେତୁମାଳ ଅଛି; ଏଠି ଜମ୍ବୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶ ଅଛି। ସେଠି ଜନମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ; ପୁରୁଷମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ନାରୀମାନେ ଅପ୍ସରା ପରି ଶୋଭାମୟ। ସେଠି ମଣିଷମାନେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ମନ, ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେହ ଚମକେ। ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ କୁବେର, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କ ନାୟକ ଭାବେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧମାଦନ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଜନମାନେ ବସନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆୟୁ ଏଗାର ହଜାର ବର୍ଷ। ସେଠି ପୁରୁଷମାନେ କଳା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାରୀମାନେ ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଶୋଭାମୟ। ନୀଳୋତ୍ପଳ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଧଳା, ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପ ଓ ହିରଣ୍ୟକଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏବଂ ଏଠି ଏଇରାବତ ଭୂମି ଅନେକ ଜନମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଧନୁଖଣ୍ଡରେ ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ—ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର; ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଛି, ମୋଟେ ପାଞ୍ଚଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ଗୁଣରେ ଅଧିକ—ଆୟୁ, ଦେହ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଧନରେ। ସେଠିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଗୁଣରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ; ଏଭଳି ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମି ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ହେମକୂଟ ଏକ ମହାନ୍ ପର୍ବତ, ଏହାକୁ କୈଳାସ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏଠି ଦେବତା ବୈଶ୍ରବଣ ଗୁହ୍ୟକମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। କୈଳାସର ଉତ୍ତରେ, ମୈନାକ ପର୍ବତ ପାଖରେ, ହିରଣ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ନାମକ ମହାନ ଦେବମୟ ରତ୍ନପର୍ବତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।