ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ତ୍ତନର କଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମହାର୍ଷିମାନେ କଥାହୁଏ ଦେଖିଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ସାରଗୁଡ଼ିକ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଇ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା, ସେଉଠାରୁ ପୃଥିବୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଗୁଣରେ ଅନ୍ୱିତ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏହା ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାରୁ ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାହାର ବିଶେଷ ଗୁଣ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି । ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅବିଭକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ବିଭକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ତାମସିକ ଅହଂକାରରୁ ହୁଏ । ଏପରି ଭାବେ, ମୁଖ୍ୟ ଋଷି, ତ୍ୟାଗୀମାନେ ସାରକଥାରେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ରୂପରେ ବୈକାରିକ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏଠାରେ, ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ମନକୁ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଏହି ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦର୍ଶନ, ରସନ ଓ ଘ୍ରାଣ ଅଛି । ଏହି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଅଛି, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପଦ, ଓ ବାଣୀ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏହି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା କ୍ରମେ—ବିସର୍ଜନ, ସୁଖ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକାଠି ହୋଇ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାଶ୍ରୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ଲାଗି ଆସିଥିଲେ । ପୁରୁଷଙ୍କର ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରଧାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା, ମହତ୍ରୁ ନିମ୍ନତମ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଏକାଠି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ଏହି ଅଣ୍ଡ ଜଳରେ ବୁଲିବା ବୁଲିବା ବୁଲି ଏକ ଫେନା ଭଳି ବିକାଶ ପାଇଲା । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲା । ଏହା ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଆସନ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ଅପୂର୍ବ ଅଛନ୍ତି । ସେଠାରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ଅପାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଓ ଜରାୟୁଜ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ଜଳ, ସାଗର, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ଥିଲେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ କମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଗୋଳକ ଶ୍ରୀକେଶଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବିରତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ତାହାପରେ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହରି, ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେଉଁଠାରେ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ନରସିଂହ ବା ରୁଦ୍ର ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ୍କୁ ଲୟ କରନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାମ ଆଦି ରୂପ ନେଇ, ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ଏହାକୁ ଦହନ କରନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ସମସ୍ତ ନଦୀ, ପର୍ବତ, ଦେଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ନାମ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ । ଏହି ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ, ଅଟୁଟ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ ।” ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାମୁନିମାନେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଯାହା କିଛି ଅଛି, ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାରେ ପୃଥିବୀ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପୃଥିବୀର । ଜଳରେ ଚାରି ଗୁଣ ଅଛି, ଘ୍ରାଣ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିରେ ତିନି—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ; ବାୟୁରେ ଦୁଇ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି । ଏହି ପଞ୍ଚ ଗୁଣ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏହି ଭୂତ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମ୍ୟାବସ୍ଥା ରହିଛି । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଆସେ, ତେବେ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଗତି କରନ୍ତି । ଏହି କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନ୍ତି । ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଦେହ ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ । ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଯେଉଁଠି ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାହାର ମାପ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ସତ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ସଂଖ୍ୟାତୀତ, ଅବିଚାରଣୀୟ, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ ନାହିଁ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପର କଥା କହିବି । ସେ ଦ୍ୱୀପ ଚକ୍ରାକାର, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତରେ ବେସିଥିବା, ସମୁଦ୍ରସ୍ମ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି । ସେଠି ରୂପରୂପ ନଗର, ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭର୍ତ୍ତି ଗଛ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟର ଭଣ୍ଡାର ରହିଛି । ସମସ୍ତ ପ୍ରଦେଶ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳରେ ଘେରାଯାଇଛି । ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖେ, ସେପରି ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଚକ୍ରାକାର ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧେ ପିପ୍ପଳ ଗଛ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧେ ମହାଶଶ ଅଛି । ସମସ୍ତ ଔଷଧୀ ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇଛି, ଚାରିପାଖ ଜଳ ରହିଛି । ଅନ୍ୟ ଜଳ ଏଠି ଅଛି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି । ପୁନି ଋଷିମାନେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଏହି ବିବର୍ଣ୍ଣନ କଲା । ଏବେ ତୁମେ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ତଥ୍ୟ କହ । ଶଶ ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେତେ ଭୂମି ଅଛି, ତାହାର ମାପ କହ । ପରେ ପିପ୍ପଳ ଅଞ୍ଚଳ ନେଇ କହିବା ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସୂତ କହିଲେ, “ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ, ଏହି ଛଅଟି ମଣିପର୍ବତ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ଅଛି ।