ଏକ ସମୟର କଥା, ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସୂତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଯତେଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ନାମ କହ, ସେଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିଏ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରେ? ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ସେଷରେ କେଉଁଠି ଲୟ ହୁଏ? କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟମୟ, କେଉଁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପବିତ୍ରତା ରହିଛି? କେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଓ ପାପ ନାଶକ? ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଏହି ସବୁ କଥା ନିୟମିତ କ୍ରମରେ କହ।” ସୂତ ମୁନି କହିଲେ: “ଅତି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ! ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବି। ପ୍ରଥମେ, ପରାଶର ପୁତ୍ର ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ସଦା ମୋର ଶିରୋନମ୍ର ପ୍ରଣାମ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତୀତି, ଅସୀମ ବୁଦ୍ଧି, ଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅମୂଳ୍ୟ ତେଜର ମାଳିକା, ଯାହାକୁ ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଅପାର ତେଜ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ, ଯାହାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ନାରାୟଣ କଥା କହିପାରିବି। ଏହି ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ଖଣ୍ଡ ଓ ହଜାର ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ, ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଏଠାରେ ଆଦିଖଣ୍ଡ, ଭୂମିଖଣ୍ଡ, ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡ, ପାତାଳଖଣ୍ଡ, କ୍ରିୟାଖଣ୍ଡ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଅଛି; ଏହି ମହାପଦ୍ମ ପୁରାଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାର୍ଥକତା। ଏହି ପୁରାଣକୁ ପଦ୍ମ କହାଯାଏ କାରଣ ଏହି ବିଷୟରେ ଏହା ଆଧାରିତ। ଏହି ନିର୍ମଳ ପୁରାଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମହିମା ଗାଥା। ଯାହାକି ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବତାମନ୍ଦିର ହରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାହା ନାରଦଙ୍କୁ, ଏବଂ ନାରଦ ଆମ ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ। ବ୍ୟାସଦେବ ମୋତେ ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ସଂହିତା ବାରମ୍ବାର ଶିଖାଇଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଆପଣମାନେଁକୁ ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ପୁରାଣ କହିବି, ଯାହାଶୁଣି ମାନବ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ପାଏ; କେବଳ ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଯଦି ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଶୁଣେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରୟାସରେ ପଦ୍ମ ପୁରାଣକୁ ଶ୍ରବଣ କରି ଅତିଥି କର। ଏଠି ମୁଁ ଆଦିଖଣ୍ଡ କହିବି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପ ନାଶକ; ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏବେ, ମୁଁ ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟିର କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱର, ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ଜଣାଯାଏ। ସଂହାର ପରେ, କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମନାମକ ଏକ ତେଜ ରହିଗଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ। ଏହା ନିତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅମଳ, ଆନନ୍ଦର ସାଗର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ମୋକ୍ଷକାମୀମାନେ ଯାହାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। ଏହା ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଶୁଦ୍ଧ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ମହାନ। ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପ୍ରଧାନରୁ ମହତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ମହତ୍ ତିନିପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ। ମହତ୍ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଯେପରି ସେଉଁଠି ବୀଜ ଚିଲ୍କି ଆବୃତ ଥାଏ, ଏହି ତିନିପ୍ରକାର: ବୈକାରିକ, ତୈଜସ, ଭୂତାଦି (ତାମସିକ)। ମହତ୍ ରୁ ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ ଆବୃତ, ସେପରି ମହତ୍ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଆବୃତ। ଭୂତାଦି ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ଭୂତାଦି ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ତା’ପରେ ଏଉଁ ଦୁଇଠାରୁ ସ୍ପର୍ଶତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ ଯାହା କେବଳ ଶବ୍ଦ, ସେଉଁଠି ସ୍ପର୍ଶତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତର ହେବାରୁ ରୂପତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ରୂପ। କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା; ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ କେବଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏଠାରୁ ରସତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ରସତତ୍ତ୍ୱ ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏଠାରୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଭୂତଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ମରଣୀୟ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଅଭିନ୍ନ ଥାଏ; ଭିନ୍ନ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ତାମସିକ ଅହଂକାରରୁ ହୁଏ। ଏଭଳି ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ମହାମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୈକାରିକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠି ମନକୁ ଏକାଦଶମ ମନ୍ୟାଯାଏ; ଏଠି ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି। ମୁଁ ଏହା ଓ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କହିବି: ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା, ଓ ଘ୍ରାଣ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଅଛି; ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ, ଓ ବାଣୀ। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଜନ, ସମ୍ଭୋଗ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି, ଓ କଥନ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ—ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଗୁଣ ବଢ଼ିଥାଏ; ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ। ଏହି ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ସଂଯୋଗ ଛଡ଼ା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମିଳନ ଓ ସହଯୋଗ ଦ୍ୱାରା...