ଏକ ସମୟର କଥା, ଦ୍ୱିଜ ମହାନुभାବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି। ସେମାନେ କହିଲେ—ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ, ଯେଉଁ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଭିତି ରଖିଛି, ଏହି ସବୁ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ତପସ୍ୟା, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ଗୁରୁ ସେବା, ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତିର ସଙ୍କଳ୍ପ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି, ବିବେକ, ସଜନଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଇଚ୍ଛା, ପୁରାଣ ପ୍ରେମ ରହିଥାଏ। ଏହି ସବୁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ମହିଳାର ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିନଥାଏ। ଦ୍ୱିଜ ଜନ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ନାଶ ହୁଏ। ହରିଙ୍କ ମନୋହର ପଦପଙ୍କଜ ରସ ପାଇଥିବା ଲୋକ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଜନମ ପରେ ଜନମ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ ଜନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିଛନ୍ତି, ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବିରାଗୀ ହୋଇଛନ୍ତି— ସେମାନେ କହିଲେ, ମହିଳାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ଏହା କେବଳ ଭୂଷଣ ଓ ପୋଷାକର ଅଳଙ୍କାର ମାତ୍ର। ଯେଉଁ ମହିଳା ଭଲପାଇବା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହୀନ, ତାଙ୍କ ଦେହ ତ ପୁୟ, ମୁତ୍ର, ମଳ, ରକ୍ତ, ଚମ, ଚର୍ବି, ଦାନ୍ତ, ମଜ୍ଜା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି ଦେହକୁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କିପରି କୁହିଯିବ? ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ବିଚାର କରି, ସଂସ୍ପର୍ଶ କଲାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦେହ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଲୋକମାନେ ତାହାକୁ ରୂପସ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଭାବି ମନେ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜ ଜନ, ଏହି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଦୁର୍ଦ୍ୱାନ୍ତ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ପୁରୁଷ ମହିଳାଙ୍କ ଉପରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦେହର ଉପରି ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ପୁରୁଷ କି ମହିଳା, ତାହା କ’ଣ? ଏହି ଲୋକମାନେ କହିଲେ, ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି କିପରି ମିଳିବ? ତେଣୁ ଧର୍ମଜନମାନେ ମହିଳାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରତି କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ମହିଳାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ମହିଳାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଃଖ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଜଣାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଲୋଭ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟରେ ଠକିଯାନ୍ତି; ପୁରୁଷ ମହିଳାର ଗର୍ଭରେ ନରକର ଦେଉଳରେ ରନ୍ଧାଯାଏ। ଯେପରି ଭୂମିକୁ ଆସିଥାଏ, ସେପରି ଉତ୍ସର୍ଗ ହୁଏ ଏହି ଦେହରେ, ଯେଉଁଠୁ ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର, ଅନ୍ୟ ଅଶୁଧି ସଦା ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏଠାରେ ଜଗତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ—କିଏ ଶୁଦ୍ଧ ରହିପାରିବ? ଏହି ଜଗତରେ ଭାଗ୍ୟର ବଡ଼ ପ୍ରହସନ ଅଛି। ପୁନଃପୁନି ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରାଯାଏ—ହାଁ, ଲୋକମାନେ କିପରି ନିର୍ଲଜ୍ଜ! ତେଣୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମହିଳାଙ୍କ ଅନେକ ଦୋଷକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ଯୌନ ଯୋଗରୁ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ; ଘୁମ ଢେରିଯାଏ, ଯୁବାବସ୍ଥା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଘୁମ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ହରାଯାଏ, ପୁରୁଷ ଅଳ୍ପାୟୁ ହେଉଛି। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମହିଳାକୁ ନିଜ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଙ୍କଜରେ ମନ ଲଗାଇ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଏକମାତ୍ର ସଂତୋଷ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦସେବାରେ ମିଳେ; ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି, କିଏ ମହିଳାଙ୍କ ପଦସେବା କରିବାକୁ ଚାହେ? ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ପଦସେବା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ମହିଳାଙ୍କ ଯୋନି ସେବା କେବଳ ଗର୍ଭର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ପୁନଃପୁନି ଏହି ଗର୍ଭରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ମାନେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଦବାଯାଏ; ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ପାଇବାକୁ ଚାହେ—ଏହି ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରହସନ ବୁଝ। ମୁଁ ଦୁଇ ହାତ ଉଠାଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କହୁଛି—ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କରେ ହୃଦୟ ଲଗାନ୍ତୁ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା ଯୋନିରେ ନୁହଁ। ଯେଉଁ ମହିଳାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଦୂର ହୋଇଯିବେ, ସେ ପ୍ରତି ପଦେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଯଦି ଦେବତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ କୌଣସି ଧର୍ମଜନ ଏକ ସୁଭିତା ମହିଳାକୁ ବିବାହ କରି ପୁତ୍ର ପାଇଥାଏ, ତାହାପରେ ସେ ମହିଳାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ରେନୁନ୍ସିଏସନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଲୋକରେ ଏହି ଲୋକଙ୍କୁ ଜଗତ୍ନାଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; କାରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ମହିଳାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଅଧମଙ୍କ ସାଙ୍ଗ। ଏହି ସାଙ୍ଗ ଥିଲେ ହରିଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସାଙ୍ଗ ବିରତି କରି, ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଉପଜାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁ ମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଜଗତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ—ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ନଥିଲେ, ଜନ୍ମ ନିର୍ଥକ; ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ନାରାୟଣଙ୍କୁ କିଏ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହିବେନି? ତାଙ୍କ ମାତା ସବୁଠୁ ଧନ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପିତା ଏକମାତ୍ର ସାର୍ଥକ। ଯେଉଁ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଦୁଇ ପାଦକୁ ହୃଦୟରେ ଧରେ—ଜନାର୍ଦନ ଜଗତର ପୂଜିତ, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମଣିଷ ନରକକୁ ଯାଏନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଯଦି ଭଲଭାବେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଏ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛଡ଼ା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଦ୍ୱିଜ ଚରଣ ଜଳ ପାନ କରି ମୁଣ୍ଡରେ ରଖନ୍ତି—ତାହାରେ ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ମୁଖରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜିତ ହୁଏ, ତାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ଜଗତରେ କେଶବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିମା ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ପୂଜନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏହା କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏ ଭୂମି ଧନ୍ୟ।