ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ୟକ୍ତି ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦୁଧ ଦେଇ ଋଗ୍ବେଦ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଯଜୁର୍ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦହି ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ସାମବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଘିଅ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଏଥିପରି, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ୍ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧୁ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗ ଓ ପୁରାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ମାଂସ ଦେଇ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତି ସକାଳ ଓ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀ, ଏହାର ହଜାର ଅକ୍ଷର, ମଧ୍ୟରେ ଶତ ଅକ୍ଷର ଓ ଶେଷରେ ଦଶ ଅକ୍ଷର ଅଛି; ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସଦା ପାଠ କରିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ଜପ-ଯଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭଗବାନ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବେଦଗୁଡିକୁ ତଳାରେ ରଖିଲେ; ଏକ ପାଖରେ ଚାରି ବେଦ, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ଗାୟତ୍ରୀ ହିଁ। ପ୍ରଥମେ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ବ୍ୟାହୃତିଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାପରେ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ପୁରାତନ କାଳରେ ତିନିଟି ମହା, ନିତ୍ୟ ବ୍ୟାହୃତି—‘ଭୂଃ’, ‘ଭୁଵଃ’, ‘ସ୍ଵଃ’—ଉପଜିଥିଲା, ଯାହା ଅସୁଭ ଦୂର କରେ। ବ୍ୟାହୃତି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଧାନ (ପଦାର୍ଥ), ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା), କାଳ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ମହେଶ୍ୱର ଓ ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଓଁକାର ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ତାପରେ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର; ଏହି ମନ୍ତ୍ର ମହାଯୋଗ ଓ ସାରର ସାର ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯିଏ ଦିନେ ଦିନେ ଗାୟତ୍ରୀ—ବେଦମାତା—ପାଠ କରେ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିଥାଏ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ବେଦମାତା; ଗାୟତ୍ରୀ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ; ଗାୟତ୍ରୀ ଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ପାଠ ନାହିଁ—ଏହା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଦীক্ষା ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, କିମ୍ବା ଆଷାଢ଼ୀ କିମ୍ବା ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦୀ ଦିନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା ପରେ, ପାଞ୍ଚ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍ୟ ମାସରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଚନ୍ଦସ୍ର ନିଷ୍କାଷଣ ବାହାରେ କରିବେ; କିମ୍ବା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆସିଲେ, ପ୍ରଥମ ଦିନ ଦିନାରେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦସ୍ ପାଠ କରିବେ, ଅନ୍ଧାର ପକ୍ଷରେ ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ପୁରାଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ପାଠ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦି ନିଷ୍ଠାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ କାନରେ ଶବ୍ଦ, ବାୟୁ, ରାତି, ଦିନରେ ଧୂଳି ଉଡୁଛି, ବିଜୁଳି, ତଡ଼ିତ, ଭାରି ବର୍ଷା, କିମ୍ବା ତାରାପତନ ଦେଖାଯାଏ—ସେ ସମୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ। ପ୍ରଜାପତି ଏହି ସମୟଗୁଡିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଲେ, ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯିଲେ, ଅଧ୍ୟୟନ ବନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଅନୁସୂତି ମେଘ ଦେଖାଯିଲେ, ଭୂକମ୍ପ, ତଡ଼ିତ, ତାରାର ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯିଲେ, ଏହି ସମୟକୁ ନିଷିଦ୍ଧ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଅନୁସୂତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟ ନିଷିଦ୍ଧ; ଅଗ୍ନି ଦେଖିଲେ, ତଡ଼ିତ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ। ବିଜୁଳି ଦେଖିଲେ, ରାତିରେ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ, ଦିନରେ ମଧ୍ୟ; ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରରେ ଏହି ସମୟ ସଦା ନିଷିଦ୍ଧ। ଧର୍ମ ଓ ଦକ୍ଷତା ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ସ୍ଥାନ, ମୃତଦେହ ଥିବା ଗ୍ରାମ, କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ। ମେଘ ଉଠୁଥିବା, ବର୍ଷା, ଜଳରେ, ମଧ୍ୟରାତି, କିମ୍ବା ମୁତ୍ର/ମଳ ପାସ କରିବା ସମୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ। ଅପବିତ୍ର, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରିଥିବା, କିମ୍ବା ମନରେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ରାହୁ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ତିନି ଦିନ ଅଧ୍ୟୟନ ବନ୍ଦ; ଏକ ଭୋଜନ ଅବଶିଷ୍ଟ କିମ୍ବା ତେଲ ଭରି ନହେଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ। ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶରୀର ଅପବିତ୍ର ଥିଲେ, ଶୟନାବସ୍ଥାରେ, ପାଦ ଦୀର୍ଘ କିମ୍ବା ଉପରି ଉଠାଇ ଥିବାବେଳେ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ। ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ, ଶୂଦ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିଲେ, କୁହୁଡ଼ି, ବଣ୍ଡୁକ ଶବ୍ଦ, ଦୁଇ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ। ଅମାବାସ୍ୟା, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ଦୀକ୍ଷା ଓ ନିଷ୍କାଷଣ ସମୟରେ ତିନି ରାତି ଅଧ୍ୟୟନ ବନ୍ଦ। ଅଷ୍ଟକା ଦିନ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ଓ ସେହି ରାତିରେ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ, ପୌଷ, ମାଘ ମାସରେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ ନିଷିଦ୍ଧ। ତିନି ଅଷ୍ଟକା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନ୍ଧାର ପକ୍ଷରେ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଶାଲମଳୀ ଓ ମଧୁକ ବୃକ୍ଷ ଛାଁରେ କରାଯିବା ଉଚିତ। କଦମ୍ବ କିମ୍ବା କପିତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ତଳେ କେବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶିଷ୍ୟ ବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଗୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ, ତିନି ରାତି ଅଧ୍ୟୟନ ବନ୍ଦ; ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିରାମ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ଦେମନ୍ମାନେ କ୍ଷତି କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହି ସମୟ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଂଧ୍ୟାପୂଜା ପାଇଁ ବିରାମ ନାହିଁ। ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ, ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ଓ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଋଚ୍, ଏକ ଯଜୁସ୍, କିମ୍ବା ଏକ ସାମନ୍ ପୁନଃ ପାଠ କରିପାରିବେ। ଅଷ୍ଟକା ଓ ସମାନ ଗ୍ରନ୍ଥ ତୀବ୍ର ବାୟୁ ବେଳେ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବେଦର ଅଙ୍ଗ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ ପାଇଁ ବିରାମ ନାହିଁ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ବିରାମଗୁଡିକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ନିୟମ ଛାଟାରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଶିଷ୍ୟ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁସୃତ। ଏହି ନିୟମ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପବିତ୍ର ମନ ଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଅଧ୍ୟୟନ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଦୋଷୀ।