ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ କହିଲି: ସମସ୍ତ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଡ଼ଶଂଶ ମାତ୍ର ମହିମା ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ, ଏହିପରି ଯୋଗ ଓ ଏହିପରି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ବହୁ ଦୁଃଖ ସହ କ୍ରିୟା କରି, ମହାନ୍ତମ ପଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମାନବ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏଭଳି, ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ମହାମୁନି, ପ୍ରୟାଗର କଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା, ଏବେ ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଇପାରିବି।” ତାହାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ସଂସାର ବିଷୟରେ ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଇଛି, ମୁଁ କହିବି: ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇଶାନ—ଏହି ଅବିନାଶୀ ଦେବତାମାନେ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉପରି ଲୋକରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। କଳ୍ପ ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ସେ ନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ନ ନେଇଥାନ୍ତି, କେବେ ନାଶ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାର ଉତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ମହାପ୍ରଭୁ ବଟବୃକ୍ଷ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ; ଏଠି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ସଦା ଏହି ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅପରାଧରେ ଲିନ ଥାନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସେଠି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ: “ଏମିତି କିପରି ସେମାନେ ରହନ୍ତି? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ସେମାନେ ଏଠି ବିଶ୍ୱମାନ୍ୟ ହୋଇ ରହନ୍ତି?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: “ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବିଦ୍ୟମାନ; କାହିଁକି ଏମିତି ହେଉଛି, ଏହା କହିବି: ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ରକ୍ଷିତ। ଏଠି ଅଳ୍ପ ପାପ କଲେ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ପତନ ହୁଏ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରୟାଗରେ ବସିଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିକଳ ରହନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି। ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ପ୍ରୟାଗ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ। ଏବେ, ରାଜା, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର।” ଏଭଳି, ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ବସୁଦେବ—ମାଧବ—ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସହିତ ପୁନି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମହାତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ବିଦାୟ’ କହି, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧର୍ମର ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଦାନ ଦେଲେ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତରେ ଏହି କଥା ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଏ। ଏବେ ବସୁଦେବ କହିଲେ: “ମୋର କଥା ଅନୁସରଣ କର; ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରେମରୁ କହୁଛି—ସଦା ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ପ୍ରୟାଗରେ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ରୁହ। ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କର, ଆମ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ତୁମେ ନିଜେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବା। ଯିଏ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଏ କିମ୍ବା ଏଠି ବସିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ଦାନ ନେଇନାହିଁ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଅହଂକାର ରହିତ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ। ଯିଏ କ୍ରୋଧହୀନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିୟମପାଳକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ରାଜନ, ଦରିଦ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆବଶ୍ୟକ, ଏହା ଧନୀମାନେ କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ ଶୁଣ, ଯାହା ଦରିଦ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି—ସେଠି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଯାହା ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟି। ଦଶ ହଜାର କୋଟି ଓ ତିରିଶି କୋଟି ଅଧିକ ଲୋକ ମାଘମାସରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ରାଜା, ନିର୍ଭୟ ହୁଅ; ତୁମେ ଦୁଃଖଶୂନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରି, ପୁନି ଯଜ୍ଞୀ ଭାବେ ଦେଖିବା।” ଏଭଳି, ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏବେ ଆମେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ—ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ସେବନ କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? କିମ୍ବା ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ କିପରି ଲାଭ କରାଯାଏ?