ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗ ଖଣ୍ଡରେ, ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବିଷୟରେ ଚଉଉଁଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଥିଲା। ଏହା ପରେ, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଶୁଣି ମୋ ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ହେଇଯାଇଛି। ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସ ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ଫଳ ପାନ୍ତି?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାନ୍ତି। ସେମାନେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଶରୀର, ରୋଗ ଶୂନ୍ୟ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତି ପଦେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭନ୍ତି। ସେମାନେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଏବଂ ଦଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଲଭନ୍ତି।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାଭାଗ, ଆପଣ ଧର୍ମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାରଙ୍ଗତ। କିପରି କିଛି ମୁଖ୍ୟ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଦାନ ଦେଇ ଅନେକ ଗୁଣ ଲଭିପାରିବେ? ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ କିପରି ଲଭିଯାଏ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୋତେ ଲୋଟସ୍-ଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ମୁନିମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି। ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ାରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରତି ପଦେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଏବଂ ଚୌଦ ଅଗ୍ରଜ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ମହିମା ବୁଝି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରୟାଗରେ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଶୂନ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ପ୍ରୟାଗ ଲଭିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ମମତା କିମ୍ବା ଧନଲୋଭରେ, ଅନୁରାଗରେ ଚଳିତ, ସେମାନେ କିପରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଲଭିପାରିବେ? ପ୍ରୟାଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣିବା ସହ ନଜାଣିବାରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଫଳ ପାନ୍ତି?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣ, ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗରେ ଏକ ମାସ ନିବାସ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ, ଭକ୍ତିମୟ, ଅହିଂସାପରାୟଣ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ହୋଇଥିବାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପାନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗରେ ଏକ ଦିନରେ ତିନିଥର ବାସ୍ତ୍ର କରି, ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରି ତିନି ମାସ ରହିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଏବଂ ଉପକ୍ରମ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜମାନେ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିବାରୁ, ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ପୁରାତନ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଖୋଲା ହେଲା।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉତ୍ସାହ ଭରା କଥା କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ଫଳଦାୟକ, ଆଜି ମୋ ବଂଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଧନ୍ୟ। ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହେଲା।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଏହା ତୁମର ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମର ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହେଉଛି। ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଉପକାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାମୁନି, ଯମୁନାରେ କିପରି ଫଳ ଏବଂ ମହିମା ଅଛି? ଆପଣ ଦେଖିଥିବା, ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା କହନ୍ତୁ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ସୂର୍ଯ୍ୟର କନ୍ୟା ଦେବୀ ଯମୁନା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେଉଁଠି ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଗଲା। ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଦ୍ୱାରା ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ପାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଦେଖିଲେ ଶୁଭ ଦ୍ରଶ୍ୟ ଲଭିଯାଏ। ଏଠାରେ ଗଭୀର ସ୍ନାନ ଏବଂ ପାନ କଲେ ସପ୍ତ ପିଢି ପବିତ୍ର ହେଉଥିବା ସହିତ, ଏଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଲଭିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏବେ ଉତ୍ତର ତୀରରେ ବିରଜା ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମହାତୀର୍ଥର ମହିମା କହିବି, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରନ୍ତି, ଦେବତା ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସେବା କରନ୍ତି। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏଠାରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଶ୍ୱର୍ଗ ଲଭିଯାଏ, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ଦୁଇଁଟି ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥିବାରୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତଥାପି, ଗଙ୍ଗାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜିତ। ଏହିପରି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଅଭିଷେକ କର। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ତୁରନ୍ତ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଉଁଥିବା କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ୱର୍ଗ ଲଭନ୍ତି। ଏପରି ଯମୁନାର ମହିମା ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଥିବା ଶୁଣିଛି, ହଜାର, ଶତ, କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଦେଇଥିବାରୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଷ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର। ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ। ତଥାପି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ତୀର୍ଥକୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି? ଏହି ତୀର୍ଥ ଅପରିମାପ୍ୟ, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ପଦ ଦେଇଥିବା ସହିତ, ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଗ ଦେଇଥିବାରୁ ପ୍ରଶଂସିତ।