ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବିଷୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ— “ଓ ମହାମୁନି, ଯେପରି ଆପଣ ମୋତେ ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇଯାଏଁ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ମୋତେ ଏହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବାର ନିୟମ ଏବଂ ଉପାୟ କଥା କହିଦିଅନ୍ତୁ। କିପରି ଧୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଧର୍ମଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି କହିଲେ, “ଓ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଶୁଭ ବିଧି କଥା କହିବି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ବୃଷଭ ଉପରେ ଚଢି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଗୋମାତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ପିତୃଗଣ ତାଙ୍କର ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜ ପୁଏ, ଶିଶୁମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଓ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତାବଶତଃ ଯାନବାହନରେ ବସି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଫଳ ନ ମିଳେ। ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ କରି କଳ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ଯମ ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ନରକ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଅନନ୍ତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଧର୍ମଶୀଳ ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ କରିଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ରୁଦ୍ରଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠି ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦାହ କରିଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବଟମୂଳ ଅଦାହ୍ୟ ରହିଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁ ଲୟପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏକ ସାଗରରେ ପରିଣତ ହେଲେ, ଏଠି ଅବସ୍ଥାରେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ତାଳ ତଳେ ନିଦ୍ରା ଯାନ୍ତି, ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ସମସ୍ତ ଏହି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମକୁ ସେବା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ, ଦିଗ୍ପାଳ, ଲୋକପାଳ, ସାଧ୍ୟ, ପିତୃଗଣ, ସନତ୍କୁମାର, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଆକାଶଚାରୀ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଵିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀହରି ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଓ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ତିନି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ନାହିଁ। ଏହି ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣିବା, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ମାଟିକୁ ଛୁଅଣି ମାତ୍ରେ ମାନବ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଦୃଢ୍ ନିୟମରେ ସଙ୍ଗମେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ବେଦ କିମ୍ବା ଲୋକମତ କଥାରେ ମନ ଦୌଳାଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏଠିରେ ଦଶହଜାର ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳ ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏଠିରେ ମାନବ ମାତ୍ର ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ଉପସ୍ଥିତି କଲେ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗୀ ଯଥାଯଥା ମୃତ୍ୟୁ କାଳରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ମହିମାରୁ, ପ୍ରୟାଗ ଯାଇପାରିନଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏପରି ମହାପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥଳ ପ୍ରୟାଗ ଦର୍ଶନ କଲେ, ମାନବ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାମକ ଦୁଇ ନାଗ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଜଳପାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଲୋକ ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ପୃଥିବୀର କ୍ଷୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ବାସ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ ତଟରେ ସମୁଦ୍ର ନାମକ କୁଆଁ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ନାମକ ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁ ଜଣେ ତ୍ରିରାତ୍ରି ଅନ୍ନ-ନିୟମରେ, କ୍ରୋଧ ଛାଡି, ଏଠି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଉତ୍ତର ଓ ଭାଗୀରଥୀର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ହଂସପ୍ରପତନ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।