ଏହିପରି, ପ୍ରତିଦିନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ପାଦଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ରୂପେ ପରିଗଣିତ। ଏଠାରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ମହିମା ଅତିକ୍ରମିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଜଣ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ତୁଳସୀ ଗଛ ଏବଂ ଗାଈଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରେ, ସେ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟ ପାପକାର୍ଯ୍ୟ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ତୀର୍ଥସେବା କରିବା ଉଚିତ, ନହେଲେ ସେ ନରକକୁ ଯିବ ଏବଂ କର୍ମର ଫଳଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେବ। ପାପୀମାନେ ନରକରେ ବାସ କରନ୍ତି, ମହାପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ତୀର୍ଥର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ, ଋଷିମାନେ କହିଲେ—“ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ, ଆମେ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛୁ। ଏବେ ଆମେ ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରୟାଗକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ, ଏବେ ଦୟାକରି ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।” ଏପରି କହିବା ପରେ, ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ—“ହେ ମହାପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକମାନେ, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଆପଣମାନେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରୟାଗର ଗୁରୁତ୍ୱ କଥା କହିବି। ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ଏବଂ ପୃଥାପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନେ ନିମନ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—‘ଦୁର୍ୟୋଧନ ଏକାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାର ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ଆମକୁ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। ଆମେ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ବଞ୍ଚିଛୁ, ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଡ୍ରୋଣ, ଭୀଷ୍ମ, ବଳଶାଳୀ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କିପରି ବଧ କଲୁ?’ ଆଉ ଦୁର୍ୟୋଧନ, ତାଙ୍କର ସଭାଉତ୍ତର, ସନ୍ତାନ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ସମସ୍ତେ ବଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଏହି ଭୋଗ, କିମ୍ବା ଏହି ଜୀବନ ନେଇ କଣ କରିବି? ‘ହାୟ, କି ଦୁଃଖ!’ ଭାବି, ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଏବଂ ଅନୁତାପରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସି ରହିଲେ; ଅବସାନରେ ସେ ସ୍ଥିର ହେଇ ଆଉଥରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—‘ମୁଁ କିପରି ତପ, ଯୋଗ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ମହାପାପ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ? କେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ ପାଇପାରିବି? ଏହି ମହାକାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କିପରି ପଚାରିବି? ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କିପରି ପଚାରିବି, ତାଙ୍କର ଶତପୁତ୍ର ବଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି? ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କିପରି ପଚାରିବି, ତାଙ୍କର ବଂଶ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି?’ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ଭାଇମାନେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ—କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ସେମାନେ ମାଟିରେ ପଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାରାଣସୀରେ ଥିବା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଅତି ଶୀଘ୍ର ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଆସି, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ଉଭା ହେଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—“ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦ୍ୱାରେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି।” ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଦ୍ୱାରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଭକ୍ତିସହିତ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ—“ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଓ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ ବଂଶ ପବିତ୍ର ହେଲା। ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ।” ଏପରି କହି, ମୁନିଙ୍କୁ ଉଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇ, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆଚାର କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁନିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଯଥାଯଥି ଆଦର ପାଇଛି। ଏବେ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ—କିପାଇଁ ଏମିତି ଦୂତୀୟ ହୋଇଛନ୍ତି? କଣ ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଆପିଛି—ମୋ ପାଖରେ କହନ୍ତୁ।” ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମହାମୁନି, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆମେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରିଛୁ, ସେ ସବୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ଜାଣି, ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।” ତେବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ହେ ଭୂଜବଳଶାଳୀ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ପାପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ରାଜଧର୍ମରେ ଏହା ଅଧିକ ସଠିକ୍। ଏହା ମନରେ ଦୃଢ଼ କର, ପାପ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି କାଳ ଜାଣିଥିବା ଆପଣ, କ୍ଷମାକରି ମୋତେ କିପରି ପାପମୁକ୍ତ ହେବି, ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାରତବଂଶୀ, ଆପଣ ଯାହା ପଚାରିଛନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତୁ। ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା—ଏହି ସବୁ ଉପାୟ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ପୁରାତନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ତୁତି କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।” ଏଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ପୂର୍ବକାଳରେ ପ୍ରୟାଗ କିପରି ଥିଲା? ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା କିପରି? ସେଠି କଣ ଅନୁଭବ? ଯେଉଁଠି ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ ଫଳ ପାନ୍ତି? ସେଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ କଣ ଫଳ? ପ୍ରୟାଗରେ ବାସ କରୁଥିବାମାନେ କଣ ଫଳ ପାନ୍ତି? ଏହି ସବୁ ମୋତେ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଆଶା କରୁଛ, ଏବଂ ଯାହା ଫଳ ମିଳେ। ପୂର୍ବରୁ ଏହି କଥା ମୁଁ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶୁଣିଥିଲି। ପ୍ରୟାଗରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ଧର୍ମକୀରୁ ବାସୁକି ସରୋବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କମ୍ବଳ ଏବଂ ଅଶ୍ୱତର ନାମକ ସର୍ପ ଏବଂ ଅନେକ ମହାନାଗ ରହନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।