ହେ ରାଜା, ଶୁଣ, ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଏହି ପୁନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚି, ଯାହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ସେଠାରେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କଲେ, ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦିଏ ଏବଂ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ତା’ପରେ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁହା ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେଉଁଠାରେ ଦେବତା ମହାସେନ ସଦା ବିରାଜିତ, ଏଉଁଠି କେବଳ ଯିବା ମାତ୍ରେ ଲୋକ ସଫଳତା ପାଏ। କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ହଜାର ଗାଁ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ, ପରିକ୍ରମା କଲେ ଖ୍ୟାତିର ସ୍ଥାନ ମିଳେ। ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଯିବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହାଦେବ ଆଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁଆଁ ଅଛି, ଯାହା ଭାରତବଂଶୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। ଏଠି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଚାରି ସମୁଦ୍ର ବିରାଜିତ; ସେଠାରେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପରିକ୍ରମା କଲେ, ଜଣେ ସଂଯମୀ ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ତା’ପରେ, ରାଜା, ଶ୍ରୁଙ୍ଗବେରପୁର ନାମକ ମହାନଗରକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମ ଗଞ୍ଜା ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଏଠି ଯଦି ଜଣେ ସଂଯମୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଲୋକ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଭୂରି ଫଳ ପାଏ। ତା’ପରେ ସେ ମୁଜ୍ଜବଟ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବତା ବିରାଜିତ। ଏଠି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କରି, ପରିକ୍ରମା କଲେ, ଗଣପତିଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ମିଳେ। ତା’ପରେ, ରାଜା, ସେ ପ୍ରଶସ୍ତ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଦିଗ୍ପାଳ, ଲୋକପାଳ, ସିଦ୍ଧ, ପିତୃମାନେ, ସନତ୍କୁମାର, ଏବଂ ଅନେକ ମହାର୍ଷିମାନେ ବିରାଜିତ। ସେଠି ନାଗ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଶୁକ୍ରଧାରୀ ସିଦ୍ଧ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଭଗବାନ୍ ହରି ସେଠି ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସହ ଅବସ୍ଥିତ, ଏଉଁଠି ତିନିଟି ପବିତ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀ ଅଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବହୁଛି। ପ୍ରୟାଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସୂର୍ୟକନ୍ୟା ସେଠି ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଏଠି, ଯମୁନା ଓ ଗଙ୍ଗା ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର କଟି ଭାଗ ବୋଲି ମନ୍ୟ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ କଟିର ସେଷ ଓ ଆସନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ସହ ସ୍ଥିର ଅଛି। ଏଠି ଭୋଗବତୀ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବେଦୀ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛି; ଏଠି ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶିତ। ମହାପୁଣ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଦେବତା ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ; ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ନାମ ଶୁଣିଲେ, ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଶିର ନମାଇଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଯିଏ ନିୟମିତ ଉପବାସ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରି, ସେଠି ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏହା ଦେବମାନେ ପୂଜିଥିବା ସ୍ଥାନ; ଏଠି ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଦାନ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଫଳ ଦିଏ। ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ଅଭିଲାଷା ଉପରେ କେବେ ଦେବମାନେ କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ କଥା କହି ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର କରିବେନି। ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଚାରି ବେଦ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀମାନଙ୍କୁ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେ ଫଳ ମିଳେ। ତା’ପରେ ଭୋଗବତୀ, ଯାହା ବାସୁକିଙ୍କ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ସେଠି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହଂସପ୍ରପାତନ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ହୁଏ, ସେଠି କନଖଳାର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି; ପ୍ରୟାଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯଦି ଜଣେ ଶତ ଅପରାଧ କରିଥାଏ, ତଥାପି ଗଙ୍ଗାସେବା ସମସ୍ତ କୁ ପୁଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଇଂଧନକୁ ପୁଡ଼ିଦିଏ। ଗଙ୍ଗାଜଳ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ; କୃତ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ, ତ୍ରେତାରେ ପୁଷ୍କର, ଦ୍ୱାପରରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ମରଣୀୟ। ପୁଷ୍କରରେ ତପ, ମହାଳୟାରେ ଦାନ, ମଲୟାରେ ଅଗ୍ନିଅରୋହଣ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗରେ ଉପବାସ, ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଓ ଗଙ୍ଗାମଧ୍ୟରେ ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ, ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ସତ୍ତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହା ଗୁଣଗାନ କଲେ, ଦର୍ଶନ କଲେ, ପାପ ନାଶ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରେ। ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କିମ୍ବା ଜଳ ପାନ କଲେ ସତ୍ତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେଉଁଠି ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏପରି ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର; ପୂଜା ଓ ଉତ୍ତମ କର୍ମ କଲେ ପରଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା ଭଳି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ, କେଶବ ଭଳି ଦେବତା ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହି କଥା ପିତାମହ କହିଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ବହୁଛି, ସେ ଦେଶ ଏକ ଯୋଜନ ଯାଏ। ଗଙ୍ଗା ପାର୍ଶ୍ୱର ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା; ଏହି କଥା ଦ୍ୱିଜ, ସାଧୁ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନାମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟ।