ଭଗବାନ ସଦା ବନାରସୀରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ଅଟାଳି ରହିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ ଦେବକୀନନ୍ଦନ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା, ହୃଷୀକେଶ କୃଷ୍ଣ ଅନେକ ପଶୁପତି ଭକ୍ତମାନେଙ୍କ ସହିତ ଏକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ରହିଥିଲେ। ସେ ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ। ହରି, ପଶୁପତି ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ମହାଦେବ, ନୀଳ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ, ସ୍ୱୟଂ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ଭଗବାନ ମହାଦେବ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରାଦାନ କଲେ—"ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମୋର ଭକ୍ତ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପିଯିବେ। ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ମୋତେ ପୂଜିବେ, ସମ୍ମାନ କରିବେ, ଧ୍ୟାନ କରିବେ। ମୋର କୃପାରେ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏଠାରେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି, ପିଣାକୀ ଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ, ଯଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଆଦି, ତୁରନ୍ତ ନାଶ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଓ ଜ୍ଞାନୀ।" "ଏଠି ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା, ଜ୍ଞାନ, ଦାନ, ତପ, ପିତୃକର୍ମ, ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ସପ୍ତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ବିଶେଷକରି ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ ହେବା ବେଳେ ଏଠିର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଅତି ମହତ୍ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏଠି ମଣିଷ ଯେତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାହାର ଫଳ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ଦଶଗୁଣା। ଏହିପରି ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱରର ମହତ୍ମ୍ୟ ଘୋଷିତ ହେଲା; ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।" ଏହିପରି ଭାବରେ 'ବନାରସୀର ମହତ୍ମ୍ୟ' ବିଷୟରେ ପଦ୍ମପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ଛତ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ତାପରେ ନାରଦ କହିଲେ: "ହେ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବନାରସୀରେ ଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏଠି ପ୍ରୟାଗ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଭଲ ପ୍ରୟାଗ, ଭବ୍ୟ ବିଶ୍ୱରୂପ ତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତଳତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବଡ଼ ଆକାଶତୀର୍ଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷଭତୀର୍ଥ, ବଡ଼ ସୁନୀଳ ତୀର୍ଥ, ଅପୂର୍ବ ଗୌରୀତୀର୍ଥ ଅଛି। ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, ଖ୍ୟାତିନାମ ଜମ୍ବୁକେଶ୍ୱର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମତୀର୍ଥ ଅଛି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୟାତୀର୍ଥ, ମହାନଦୀର ତୀର୍ଥ, ନାରାୟଣତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବାୟୁତୀର୍ଥ ଅଛି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନତୀର୍ଥ, ଉତ୍ତମ ବରାହତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଯମତୀର୍ଥ, ଶୁଭ ସମୂର୍ତ୍ତିକତୀର୍ଥ ଅଛି। ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଳଶେଶ୍ୱର, ନାଗତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟତୀର୍ଥ ଅଛି। ବଡ଼ ଗୁପ୍ତ ପର୍ବତତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା, ପ୍ରମୁଖ ଘଟୋତ୍କଚତୀର୍ଥ, ପୂଜ୍ୟ ପିତାମହତୀର୍ଥ ଅଛି। ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୟାତିତୀର୍ଥ, କପିଳତୀର୍ଥ, ସୋମେଶତୀର୍ଥ, ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏଠି ପୁରାତନ ଲିଙ୍ଗ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଗମନ ସମୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା; ତାହାବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ସେ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଆଣିଛି—ତୁମେ କାହିଁକି ସ୍ଥାପନ କଲ?" ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: "ମୋର ରୁଦ୍ରଭକ୍ତି ତୁମ ଭଳି ଅଟୁଟ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲି, ଏହି ତୁମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ।" ଭୂତେଶ୍ୱର, ଧର୍ମମୂଳ, ଶୁଭ ଗନ୍ଧର୍ବତୀର୍ଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାହ୍ନେୟତୀର୍ଥ ଅଛି। ଦୌର୍ବାସିକ, ବ୍ୟୋମତୀର୍ଥ, ଚନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଚିନ୍ତାଙ୍ଗଦେଶ୍ୱର, ଓ ବିଦ୍ୟାଧର ଈଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଉଗ୍ର କେଦାରତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ କଳଞ୍ଜର, ସରସ୍ୱତ, ପ୍ରଭାସ, ଶୁଭ ରୁଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଅଛି। ବଡ଼ କୋକିଳତୀର୍ଥ, ମହାଳୟତୀର୍ଥ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଶାନ୍ତ ଉପଶାନ୍ତତୀର୍ଥ, ଶିବତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର, ବଡ଼ ତ୍ରିଲୋଚନତୀର୍ଥ, ଉତ୍ତରାଖ୍ୟ ଲୋକାର୍କ ଅଛି। କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ନାଶ କରେ; ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଆନନ୍ଦପୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବନାରସୀରେ ଥିବାରୁ, କୋଟି କୋଟି ்ଯୁଗ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ବନାରସୀର ମହତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଦ୍ମପୁରାଣ ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ସତତିସପ୍ତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ନାରଦ କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ବନାରସୀ ଓ ଏଠାର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମହତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଗଲା; ଏବେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।" ତାପରେ ଯଦି କୌଣସି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଗୟାକୁ ପହଞ୍ଚେ, କେବଳ ଯିବାମାତ୍ରରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ସେଠାରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ଅସ୍ୱଥ ଗଛ ଅଛି; ସେଠି ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେବିତ ବନରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମସରସ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ୍; ଏଠାରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଲାଭ ହୁଏ, ଯେପରି ରାତି ଶେଷ ହେଉଛି ଓ ସକାଳ ଆସେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହ୍ରଦରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୂପ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ତାହାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ, ରାଜା, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧେନୁକକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍; ଏଠି ଏକ ରାତି ରହିଲେ ଏବଂ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଅତି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ବନାରସୀ ଓ ତାହାର ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ଗୟା ଆଦି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ମହତ୍ମ୍ୟ ନାରଦ ମୁନି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।