କଳିଯୁଗରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ବୃହତ୍ ଯଜ୍ଞ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଯଦି ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ତୁତି, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଳିଯାଏ। ମୋର ଅବଧାନ ନଥିବା, ତ୍ୱରା, କିମ୍ବା ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହୋଇନଥିଲା, ତଥାପି ଯଦି କେହି ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟା କରେ, ତେବେ ସେହି ସନ୍ଧ୍ୟା ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟଠାରେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରେମରେ ଦୂର ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତ୍ରିବେଣୀର ମହାନ ଧୂଳିକୁ, ଅତିଶୟ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ, ଯାହା ଚକ୍ରଚିହ୍ନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ଅମରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତାହାକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଆମେ କେଉଁ ତପସ୍ୟା କଲୁ, କେଉଁ ଯଜ୍ଞ କଲୁ? କେଉଁ ଦାନ ଦେଲୁ, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜ୍ୟ କଲୁ? କେଉଁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେବା କଲୁ, କେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରଙ୍କୁ ପୂଜ୍ୟ କଲୁ? ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା କିପରି ସଦା ଶିବଙ୍କର ନଗର, ମଙ୍ଗଳ ଦାତା ରାଜଧାନୀ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ? ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ମୁଁ ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶିବନଗର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ଯାହା କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ, ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ପାର ହେବା ପାଇଁ ଏକ ନୌକା। ଏଠାରେ ଲାଭ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁଳର ଦୋଷ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏଠାରୁ ଉପରେ ଆଉ କିଛି ଅଛି କି? ଏଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ମଣିଷ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ—ଏହା କେବେ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୋର ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, କାଶୀ ମଧ୍ୟ ଏପରି ସହଜ ନୁହେଁ, ଏହା ଏତେ ଅସ୍ଥିର। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ କାଶୀର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ—ପୁରାତନ, ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ, ସିଦ୍ଧ—ମୁଁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ନମସ୍କାର କରେ। ଯଦି ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳେ, ତେବେ ଆଉ କେଉଁ ପାପର ଭୟ, କେଉଁ ପୁଣ୍ୟର ଆନନ୍ଦ, କେଉଁ ଅଧ୍ୟୟନର ଗର୍ବ, କେଉଁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୋଷର ଦୁଃଖ, କେଉଁ ଧନର ଅଭିମାନ, କେଉଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କେଉଁ ଆହାର ରହିଲା? ଅଳ୍ପ ସମ୍ପଦ, ଅଳ୍ପ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ ଓ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଆଶା କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠି ଗଦାଧରଙ୍କର ନଗର ତୁରନ୍ତ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ନା ନିଜ ରୂପ, ନା ପୂର୍ବ ଲାଭର ଶକ୍ତି, ନା ଆତ୍ମୀୟ, ନା କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ମାପ, ନା ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଦୁଃଖ—ଏଠି କିଛି ଚଳେନି। ଗୟା, ପ୍ରୟାଗ, ଯମୁନା ଓ କାଶୀ—ଏହି ପରମ ସଙ୍ଗମ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏହି ମହାଫଳ ମିଳେ ଶ୍ରୀ ଶାରଦାଙ୍କର କୃପାରେ। ଯିଏ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେ ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି—ମୁଁ ଗୟାରେ ବସିଥିବା ଶ୍ରୀଗଦାଧରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି କଠିନ ପଥକୁ, ଦୂର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର, ଯେଉଁଠି ବାଘ, ଚୋର, କାଣ୍ଟା, ସାପ ଭରିଥାଏ, ଅତିକ୍ରମ କରି ଆସି, ପ୍ରଥମ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଥିଲି। ହେ କର୍ପରୀ, ହେ ଜଳପାର୍ଶ୍ୱରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଦାଧର, ପ୍ରତିଦିନ ତୁମ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମୋ ଆତୁରତା ରହିଛି। ତୁମେ ଯଦିଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା, ଓ ଦେବତାମାନେ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ, ତଥାପି କାହିଁକି ତୁମେ ଜଗତପ୍ରତି ଉଦାସୀନ? ଏହା କି ତୁମର କଠୋରତା, କିମ୍ବା କଳିର ପ୍ରଭାବ? କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ତୁମର ସେବା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ? ହେ ଗଦାଧର, ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି। ଏବେ ମୋତେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଏଠି ଚାରି ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଫଳ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଯିଏ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ପଢ଼େ— ସ୍ନାନ, ଶ୍ରବଣ, ପାଠ ଓ ଗାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ସମାନ ହୁଏ; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପ୍ରୟାଗ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣିଲେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷ ନଶ୍ୱାନ ହୁଏ। ମହାଦେବ କହିଲେ: "ହେ ନାରଦ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁଳସୀ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ କହିବି। ଏହା ଶୁଣିଲେ ପାପ ଓ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ତୁଳସୀର ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ, ମୂଳ, ଡାଳ, ଛାଲ, ଏବଂ ତଣ୍ଡ—ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଓ ମାଟି ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଶରୀର ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ କରାଯାଏ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତୁଳସୀ କାଠ ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ରଖାଯାଏ— ଏହା ପରେ ଯିଏ ଦାହ କରେ, ସେମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯଦି ହରିଙ୍କ ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ନାମଗାନ ହୁଏ— ଯଦି ତୁଳସୀ କାଠରେ ଦାହ କରାଯାଏ, ସେ ଲୋକ ପୁନଃଜନ୍ମ ପାଏ ନାହିଁ; ଯଦି ଶତ କାଠ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ତୁଳସୀ କାଠ ଥାଏ— ଦାହ ସମୟରେ ଏହା ମିଳିଲେ, କୋଟି କୋଟି ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ହୁଏ। ତୁଳସୀ କାଠ ମିଶିଥିବା ଲକଡ଼ି ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିତା ତୁଳସୀ କାଠରେ ଜଳେ— କୋଟି କୋଟି ଯୁଗର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଜଳିଯାଏ; ତୁଳସୀ କାଠ ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ ହେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ— ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯମଦୂତ ନୁହେଁ; କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି, ସେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ଭୂମିରେ ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ ହେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ବିମାନରେ ବସି, ଫୁଲ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରା ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଗାୟକମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି; ଏହି ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ। ଶୌରି ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଘରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ତୁଳସୀ କାଠ ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ସେଠାରେ ବିଜୟ ଧ୍ୱନି ସହ ମହା ଉତ୍ସବ ହୁଏ।