ଏକ ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରାର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଭକ୍ତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଇଥାଏ, ଯମୁନା ନଦୀର ଉତ୍ସକୁ ପହଞ୍ଚି ତାହାର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ। ଏହି ଭକ୍ତ ଦର୍ବୀସଂକ୍ରମଣ ନାମକ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ପୁନି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ଉତ୍ସକୁ ଯାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଭକ୍ତ ପାଞ୍ଚ ରାତି ରହି, ପ୍ରଚୁର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭି, ଉଶନାସର ପଥକୁ ଯାଏ। ଋଷିକୁଳ୍ୟା ଓ ବସିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ ପହଞ୍ଚି, ବସିଷ୍ଠକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଓ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ, ଋଷିକୁଳ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ଶାକ ଭୁଞ୍ଜି ବସି, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭିଥାଏ। ବୀରପ୍ରମୋକ୍ଷ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ମାଘର ଦୁର୍ଲଭ ତୀର୍ଥରେ ପୁଣ୍ୟ କରି, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ସଂଧ୍ୟା ତୀର୍ଥରେ ପହଞ୍ଚି, ତାହାର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ ହୁଏ; ବଡ଼ ଆଶ୍ରମରେ ଏକ ରାତି ବସିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏକ ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶୁଭ ଲୋକରେ ବାସ କରିଥାଏ; ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ପ୍ରତି ଷଷ୍ଠ ଦିନ ଉପବାସ କଲେ, ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ରହିପାରିଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦଶ ଆଗରେ ଓ ଦଶ ପଛରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ; ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ ଲଭିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଧ୍ଧ ମନ ରଖି, ପ୍ରଚୁର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲଭିଥାଏ। ଭେତସିକା ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ସୁନ୍ଦରିକା ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଯାନ୍ତି, ପ୍ରାଚୀନ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିବା ପରି ରୂପ ଲଭିଥାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣିକା ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ନିଷ୍ଠାବାନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦାର ଦେଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାନରେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ତାପରେ ନୈମିଷ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି। ନୈମିଷକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକର ଅର୍ଧ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବାରାଣସୀର ମହିମା କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ କହିଛ; ମୋ ମନ ଏହାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଦୟାକରି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ।” ନାରଦ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏଠାରେ ବାରାଣସୀର ମହିମାର ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏକଦା ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ଦେବୀ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ତ୍ରିପୁରାରି ଈଶାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ଦେବୀ କହିଲେ: “ହେ ଦେବଦେବ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଏକ ଲୋକ କିପରି ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ଦେଖିପାରିବ?” “ସାଂଖ୍ୟ-ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ-ଯୋଗ, ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା — ଏସବୁ ଏହି ଲୋକରେ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। କିପରି ଉପାୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ, ଯୋଗୀ ଓ କର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ?” “ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଚିତାଗ୍ନି ନାଶ କରେ; ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କହ।” ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: “ଏହି ଜ୍ଞାନ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ତଥାପି, ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।” “ମୋ ନଗର ବାରାଣସୀ ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଭୂମି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।” “ଏଠାରେ, ହେ ଦେବୀ, ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ବସନ୍ତି, ମୋ ନିୟମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚାର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା।” “ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଉତ୍ତମ; ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ — ଅବିମୁକ୍ତ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” “ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ପବିତ୍ର ଭୂମି, ପବିତ୍ର ଜଳ, ଦେବସ୍ଥାନ — ଏସବୁ ଶ୍ମଶାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂମିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—” “ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକରେ ମୋ ଆସନ ଆଉ କିଛି ଅଟକି ନାହିଁ, ନା ଆକାଶରେ; ଅମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମନରେ ଦେଖନ୍ତି।” “ଏହି ଶ୍ମଶାନ ଅବିମୁକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସମୟ ଭଳି ହେଇ, ମୁଁ ଏଠାରେ ସଂସାରକୁ ନାଶ କରେ।” “ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମୋର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ; ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାରେ ଯାଇ, ମୋରେ ଲିନ ହୁଏ।” “ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ, ପାଠ, ଅର୍ପଣ, କ୍ରିୟା, ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଜ୍ଞାନ — ଏଠାରେ ସବୁ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ।” “ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଜଣେ ଲୋକର ହଜାର ଜନ୍ମର ସଂଚିତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।” “ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ, ନାରୀ, ବିଦେଶୀ, ଓ ପାପ ଗର୍ଭର ଜନ୍ମ —” “ପିଲା, ପିଲାମାନେ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ — ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ—” “ମୋ ନଗରରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ହେ ଦେବୀ — ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶିର, ତ୍ରିନେତ୍ର, ବୃଷଭାରୋହୀ ଶିବ ବସନ୍ତି — ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ମଣିଷ।” “ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।” “ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସଂସାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଜଣେ ଲୋକ ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ପଥରରେ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ବାରାଣସୀରେ ବସନ୍ତୁ।