ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ, ରାଜନ୍। ଯେଉଁଠାରେ ମହାପୁରୁଷ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଜଣେ ଲୋକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାମନକ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ବାମନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ, ମନର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ବଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ପବନା ସରୋବର ଓ ମରୁତ୍ସ୍ନାନ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ବ୍ୟକ୍ତି ବାୟୁଦେବଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି। ଅମରମଣ୍ଡଳ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି ଅମରପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର କୃପାରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଶାଲିହୋତ୍ର ଓ ଶାଲିସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରିଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହିପରେ ଶ୍ରୀକୁଞ୍ଜ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଥି ଶରସ୍ୱତୀ ନଦୀପାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ଦୁର୍ଲଭ ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ଏଠାରେ ବହୁତ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ଋଷିମାନେ ବସୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକଥିରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ତୀର୍ଥୟାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ଶରସ୍ୱତୀ ନଦୀପାରେ ଅରଣ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହେଲା। ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହେଲା, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏବେ ନାରଦ କହିଲେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏବେ ଉତ୍ତମ କନ୍ୟାତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେକୌଣସି ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏଉଁ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ତାପରେ ଉତ୍ତମ ସୋମତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ସୋମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହାପରେ ସପ୍ତସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାତ୍ମା ମଙ୍କଣକ ଏକଦା କୁଶ ଘାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ହାତକୁ ଛିଦ୍ର କଲେ। ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଶାକ ରସ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଲା, ଏହା ଦେଖି ତାପସୀ ମହାତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚଳଅଚଳ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଓ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ଋଷିମାନେ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—"ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ନ କରନ୍ତୁ, ଦେବତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ।" ତେଣୁ ମହାଦେବ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ମହାତ୍ମନ୍, ଆଜି ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛ? କଣ ତୁମ ଆନନ୍ଦର କାରଣ?" ମହାତ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଶରୀରରୁ ଏହି ଭସ୍ମ ଧାରା ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଉଛି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।" ଦେବ ହସି କହିଲେ—"ମୁଁ ତେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ନାହିଁ, ଦେଖ, ମୋ ଅଙ୍ଗୁଠିର ଚୂଡ଼ା ଛୁଇଁଲି, ଏଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଧଳା ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଉଛି।" ଏହା ଦେଖି ମଙ୍କଣକ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଓ ଦେବଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ କହିଲେ—"ମୁଁ କୌଣସି ଦେବଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଠାରୁ ବଡ଼ ମାନେ ନାହିଁ। ଆପଣ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ।" ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କରି, ମଙ୍କଣକ କହିଲେ—"ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ତପସ୍ୟା କ୍ଷୟ ନ ହେଉ।" ତେବେ ଦେବ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—"ମୋର କୃପାରେ ତୁମର ତପସ୍ୟା ହଜାର ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଉ। ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ରହିବି। ଯେଉଁମାନେ ସପ୍ତସାରସ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ସେମାନେ ସରସ୍ୱତ ଲୋକକୁ ଯିବେ, ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏହିପରି କଥା କହି ମହାଦେବ ସେଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଏହାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଔଶନସ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଓ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି। ଏଠାରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ତିନିବେଳେ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ବସିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଛି ପବିତ୍ର କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱ। ଏଠାରୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଅଗ୍ନିଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ। ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ ବ୍ରହ୍ମାୟୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କର, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏପରି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ କଥା, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ, ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ଓ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ମହାସଉଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।