ସୂର୍ଯ୍ୟର କନ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ, ତିନୋଟି ନଦୀର ଅଳଙ୍କାର ଶ୍ରୀ ଜାହ୍ନବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ପୂନ୍ୟ ଭୂମି ପ୍ରୟାଗକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛନ୍ତି । ପ୍ରୟାଗ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଉନ୍ନତିର ପଥରେ ନେଇଯାଉନ୍ତୁ, ନିଜ ତେଜରେ ଦଶ ପ୍ରକାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତୁ । ଏହି ପ୍ରୟାଗର ନୀଳ କୂଳକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, କାରଣ ଏଠାରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ସଦା ବିଜୟୀ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ହିମାଲୟର ଝିଅ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହି ମିଶିଥାଏ, ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ । ଏଠାରେ ଏକ ଗାଢ଼ କଳା ବଟବୃକ୍ଷ ନିର୍ମଳ ଛାୟା ଦେଇ ପୂଜାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଉଛି, ଯାହାକୁ ଦେଖି କଳିମା ଦୂରିଯାଏ । ପ୍ରୟାଗର ଏହି ମହିମା ଅପୂର୍ବ । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ମହାପୁଣ୍ୟର ଲାଭ ପାଇଁ ଆସନ୍ତି । ଦେବତା, ରାଜା, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରୟାଗର ସେବା କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଭୂମିର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖାନ୍ତି । ପ୍ରୟାଗର ଖ୍ୟାତି ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ନେତ୍ର ପବିତ୍ର ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରୟାଗର ଆଲୋକ ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଛି । ପ୍ରୟାଗ ଚାରିପାଖରେ ଶୁଭ୍ର ଓ କଳା ଚାମରା ଝାଲର ରୂପେ ଅପୂର୍ବ ଚମକ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ନଦୀମାନେ ମିଶିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ତ୍ରିପଥ ତ୍ରିବେଣୀ ପ୍ରକଟ, ଯାହାକୁ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରାଯାଏ । କିଛି ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ଲାଭ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଲାଗିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମୃଦୁବାଣୀ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ବର୍ଷ ଏଠାରେ ଲାଭ ହୁଏ । ଭାଗ୍ୟରେ ଯାହା ମିଳେ, ସେ ଅପୂର୍ବ ଦିନ ଦେଖେ, ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଅପରିମିତ । କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହାନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସା ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି । ମୋର ଅସାବଧାନତା, ଅତି ଦ୍ରୁତତା କିମ୍ବା ତ୍ରୁଟି ଦ୍ୱାରା ଯଦି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଠିକ୍ ଭାବେ ହେଲା ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ଧ୍ୟା କଲେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସଫଳ ହୁଏ । ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାର ତ୍ରିବେଣୀର ପବିତ୍ର ଧୂଳିକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ । ଏହି ପ୍ରୟାଗ ଅପୂର୍ବ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ଅପରିମିତ ତେଜରେ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶିତ ଅଛି । ଆମେ କଣ ତପସ୍ୟା କଲୁ, କଣ ଯଜ୍ଞ କଲୁ? କଣ ଦାନ ଦେଲୁ, କଣ ଦେବପୂଜା କଲୁ? କଣ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ସେବା କଲୁ, କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲୁ? ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କର ନଗର ଲାଭ ହୁଏ, ଯାହା ଶୁଭଦାୟିନୀ ଓ ରାଜଧାନୀ ସ୍ୱରୂପ । ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ସେହି ଅପୂର୍ବ ସ୍ଥାନକୁ ଲାଭ କରିଛି, ଯାହା ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଶିବଙ୍କର ନଗର ଏହି ସଂସାର ସାଗରର ପାରାପାର ଉପାୟ । ଏଠାରେ କୁଳ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଏ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ । ଏଠି ଜୀବନ୍ତ ମଣିଷ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିପାରେ, ଏହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ । ଏହି ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ମୋ ପାଖରେ କାଶୀ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୋଇନଥିଲା, ଏହା ଏତେ ଅସ୍ଥିର । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କାଶୀର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ସେଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ, ଗୁପ୍ତ, ପ୍ରକାଶିତ ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ନମସ୍କାର କରେ । ଯଦି ଶ୍ରୀ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ, ତେବେ ପାପର ଭୟ, ପୁଣ୍ୟର ଆନନ୍ଦ, ଅଧ୍ୟୟନର ଗର୍ବ, ମୂଢ଼ତାର ଦୁଃଖ, ଧନର ଅହଂକାର, ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏହି ସବୁ ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୁଏ । ଅଳ୍ପ ଧନ, ଅଳ୍ପ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ଶରୀର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ ଓ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନ ଲାଭ ହୁଏ, ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଗଦାଧରଙ୍କ ନଗର ତୁରନ୍ତ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ । ନିଜ ରୂପ, ପୂର୍ବ ଲାଭ, ବନ୍ଧୁ, କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ ମାପ, ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଦୁଃଖ—ଏହି କିଛି ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ଗୟା, ପ୍ରୟାଗ, ଯମୁନା, କାଶୀ ଏହି ସମ୍ମିଳନ ସ୍ଥଳ ଲାଭ କଠିନ । ଏହି ମହାଫଳ ଶ୍ରୀ ଶାରଦାଙ୍କ କୃପାରେ ମିଳେ । ଯିଏ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଗଦାଧରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି । ମୁଁ ଗୟାରେ ବସିଥିବା ଶ୍ରୀ ଗଦାଧରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ । ଏହି କଠିନ ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦୂର ଦୂରନ୍ତରୁ, ବାଘ, ଚୋର, କାଁଟା, ସାଂପର ଭୟ ମଧ୍ୟରୁ ଆସି, ପ୍ରଥମ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ନମ୍ର କଥାରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ପଡ଼େ । ଓ କର୍ପରୀ, ଓ ଜଳପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଥିବା ଗଦାଧର, ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ । ତୁମେ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଦେବତାମାନେ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଅଛ ? ଏହା କି କଳିର ପ୍ରଭାବ, କିମ୍ବା ଲୋକଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସଦ୍ବ୍ୟବହାର, କିମ୍ବା ତୁମର ସେବା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ? ଗଦାଧର, ତୁମେ କୃପା କରି ମୋର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛ । ଏବେ ମୋତେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ । ଚାରି ଦେବତାଙ୍କ ଶ୍ରୋତ୍ର ହିମ୍ସା ଯେଉଁଠାରେ ପଢ଼ାଯାଏ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର୍ଗ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଯିଏ ଏହି ସ୍ନାନ ସମୟରେ ପଢ଼େ— ସ୍ନାନ, ଶ୍ରବଣ, ପାଠ ଓ କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ଫଳ ମିଳେ । ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପ୍ରୟାଗ, ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନାର ଶ୍ରୋତ୍ର ହିମ୍ସା ଶୁଣିଲେ କର୍ମ ଦୋଷ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ଏଠାରେ ମହାଦେବ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁଳସୀର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମହିମା କହିବି । ଏହା ଶୁଣିଲେ ପାପ ଓ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।" ତୁଳସୀର ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ, ମୂଳ, ଡାଳ, ଛାଳ, ତଣ୍ଡ—ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଓ ଏହାର ମାଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ।