ତାହାଁଠାରେ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସଦୃଶ ଅନେକ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଇ, ଜଳହୀନ ମେଘମାନେ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପିତ ଅଗ୍ନି କୌଣସି କ୍ଷମା ନ ଦେଇ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଏକାସାଥିରେ ଦହିଦେଲା। ଅନେକ ଲୋକ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ସୁତିଥିବାବେଳେ, ଶତ୍ରୁ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ, ତାଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଆଢ଼ୋଇ ଧରିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଦହିଗଲେ। ସେଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ନଗରରେ, ଦେବାଙ୍ଗନାସମ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ଯୁବତୀ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁକ୍ତା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଛି। ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ନୀଳ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ସେଠି ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କର ସଖୀଙ୍କ ହାତ ଧରି ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ, ମୋହରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ—"ଯଦି ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ରଖ, ତେବେ ଘରରେ ବନ୍ଦୀ କୋଇଲି ସମ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମହିଳାମାନେ କାହିଁକି ଦହିଯାଉଛନ୍ତି? ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୟ, ନିଷ୍ଠୁର, ଲଜ୍ଜାହୀନ, ତୁମର କ୍ରୋଧ କାହିଁକି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଉପରେ? କୌଣସି ଦୟା, ଲଜ୍ଜା, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ପବିତ୍ରତା ତୁମର ନାହିଁ।" "ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଧାରୀ, ସତ୍ୟ କହ; ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ମହିଳାକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଅନୁଚିତ ବୋଲି ଶୁଣିନାହଁ କି? ମହିଳାମାନେ ଉପରେ ତୁମର କୌଣସି କରୁଣା, ଦୟା, କିମ୍ବା ସାନ୍ତ୍ୱନା ନାହିଁ। ବିଦେଶୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମହିଳା ଦହିଯାଉଥିବା ଦେଖି କ୍ଷମା ଦେଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର, ଅବଧି ନାହିଁ, ଅନୁଭୂତି ଶୂନ୍ୟ।" "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଗୁଣମାନେ ତୁମର; ଯଦିଓ ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର, ତଥାପି ତୁମେ କାହିଁକି ସେମାନେକୁ ତଳେ ଫିଙ୍ଗୁଛ? ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ପାପୀ, ନିଷ୍ଠୁର, ଲଜ୍ଜାହୀନ, ଅପଶକୁନ ଆଣୁଥିବା; ନିରାଶ, ଅପରାଧୀ, ଶିଶୁମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଦୟା ବିନା ଦହିଯାଉଛ।" ଏପରି ଭାବେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଅନୁରୋଧ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟେ ମାନେ ତାଙ୍କର ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ କ୍ରୋଧରେ ହୁଁକାର ଦେଉଥିଲେ। ନିଷ୍ଠୁର ଅଗ୍ନି ଏମିତି ରୂପେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସଦୃଶ, ଅପ୍ସରସ୍ନାନ ପୋଖରୀର ଜଳରେ ଓ କୂଆରେ ମଧ୍ୟ ଦହିବାରେ ବିଳମ୍ବ କଲେ ନାହିଁ। "ତୁମେ ଆମକୁ ଦହିଦେଲ, ଏବେ କଣ ଫଳ ପାଇବ?"—ଏପରି କହି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତେବେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ ଆଦେଶର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, କୃପାକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ଏଠି ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଅନୁସୃତ ହୋଇ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ଚାଲିଯାଉଛି।" ଏହି ସମୟରେ ବାଣ, ଦୀପ୍ତିମାନ ତ୍ରିପୁରାକୁ ଦହିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି କହିଲେ: "ମୁଁ ଦେବମାନେ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅଳ୍ପଶକ୍ତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ। ମୋତେ ଯାଞ୍ଚ ବିନା, ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଦହିଦିଆଗଲା; ମହେଶ୍ୱର ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ମୋତେ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଉଠି, ପ୍ରଭୁ ତ୍ରିଲୋକନାଥଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ସେ ନିଜ ମନରେ ମିତ୍ରମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ନଗର ଦ୍ୱାର ଦେଖିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ନେଇ, ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ତାହାକୁ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କଲେ। ସେ ଶିବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ତ୍ରିଲୋକନାଥଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ହେ ହର, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦହିଦେଉଛ, ତେବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବଧ୍ୟ ହେଉଛ, ହେ ଶଙ୍କର। ମହାଦେବ, ତୁମ କୃପାରେ, ମୋର ଲିଙ୍ଗ କ୍ଷୟ ନ ହେଉ; ଏହା ସଦା ଅତି ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିତ ହୋଇଛି। ଯଦି ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ ହେବି, ତଥାପି ମୋର ଲିଙ୍ଗ ଅନଶ୍ୱର ରହୁ; ଏହି କୃପା ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଧରିଛି।" "ଜନ୍ମ ପରେ ଜନ୍ମ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦରେ ଭକ୍ତି ରଖିଛି; ତୋଟକ ଛନ୍ଦରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଛି—'ଓଁ, ଶିବ, ଶଙ୍କର, ସମସ୍ତ କର୍ମର କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଭବ, ଭୀମ, ମହେଶ, ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; କାମ ନାଶକ, ଦେହ ଭଂଜକ, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ, ଅନ୍ଧକ ଭଂଜକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।'" "ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ କାମ ରୂପେ ବିଭକ୍ତ, ଦେବତା, ସିଦ୍ଧମାନେ, ଘୋଡ଼ା, ବନର୍ଦ୍ଧ, ସିଂହ, ହାତୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୁହଁ ଧାରୀ ସେନାମାନେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଅସୁରମାନେ ଶତ ଶତ ଦେହ ନେଇ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ତୁମେ ଅନେକ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜିତ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ।" "ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସମସ୍ତ ଧନ ସହ ସଦା ମୋତେ ବିଜୟ ଓ ସ୍ମୃତି ଦିଅ; ମୁଁ ଅନେକ ଦେହରେ ପୀଡ଼ିତ, ଏବେ ମହାନରକର ପଥକୁ ପହଁଚିଛି। ଜନ୍ମ ଫେରି ନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଫେରେ ନାହିଁ; ଶୁଭ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଯାଏ। କରୁଣା ଅସ୍ଥିର, ମନ ଭ୍ରମିତ, ମୋହ ଅଧିକାର କରେ—ଏହି ଭ୍ରମ ଅବିବେକର ଫଳ।" "ଯେ କୌଣସି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତି ପଢ଼େ, ସେଠାରେ ରୁଦ୍ର ବାଣଙ୍କୁ ଯେପରି ସ୍ଥାନ ଦେଲେ, ସେପରି ଅନୁଗ୍ରହ ଦେବେ। ଏହି ମହା ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଲୋକକୁ ନିଜେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି।" ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: "ଭୟ କରିବ ନାହିଁ, ମୋର ଶିଶୁ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନଗରରେ ତୁମ ପୁଅ, ପୌତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରିଚାରକମାନେ ସହ ରୁହ। ଏହି ଦିନରୁ, ବାଣ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ହାନି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ବର ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି।" ସେ ଏଭଳି ଅମର ଓ ଅକ୍ଷୟ ହୋଇ, ଭୟ ବିନା ଚାଲିବାରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ; ତାପରେ ରୁଦ୍ର ସପ୍ତଶିଖଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ତୃତୀୟ ନଗର ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲା; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହା ଆକାଶରେ ସଦା ଗତି କରେ।