ମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ପୃଥିବୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଚିହ୍ନ। ଜଳରେ ଚାରିଟି ଗୁଣ ଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଗନ୍ଧ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଥାଏ। ଵାୟୁରେ ମାତ୍ର ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଜୀବମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରୁନାହାନ୍ତି, ଏହିପରି ସମତା ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏକାପରେ ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ ଘଟାଏ, ତେବେ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନାହିଁ। ଏମିତି ଏହି ଅନେକ ଆକୃତି ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହି ଅନେକ ରୂପ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱଭାବ। ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଚଳନ କରୁଛି, ମାନବମାନେ ତାଙ୍କର ମାପ ବୁଝିବାକୁ ତର୍କ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ସ୍ଥିତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଉଁଠି ତର୍କ ଲାଗୁହୁଏନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ। ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଏକଦମ ଗୋଲାକାର, ଚକ୍ର ଭଳି ବିନ୍ୟାସିତ, ନଦୀ, ଜଳ ଓ ସାଗରସମ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ। ଏଠି ଅନେକ ଆକୃତିର ମନୋହର ନଗର, ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲଦା ଗଛ, ଅପାର ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ରହିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସବୁପଟେ ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖେ। ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଏକ ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଅଂଶରେ ଏକ ପିପଳ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଶଶ ଅଛି। ଏଠି ସମସ୍ତ ଔଷଧୀ ଗଛ ଏକଠା ହୋଇ ରହିଛି; ଅନ୍ୟ ଜଳ ଏଠି ଅଛି, ଏହା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ମୁନିମାନେ କହିଲେ: “ତୁମେ ଏହି ବିଷୟ ସଠିକ୍ ଓ ନିୟମାନୁସାରେ କହିଛ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣ; ଏବେ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦିଅ, ସୂତ। ଶଶ ଚିହ୍ନିତ ଅଂଶର ଭୂମିର ମାପ କହ, ତାପରେ ପିପଳ ଗଛ ବିଷୟରେ କହିବା।” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସୂତ କହିଲେ: “ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏହି ଛଅଟି ମଣି ପାହାଡ଼ ବିସ୍ତୃତ; ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସାଗରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଛି—ହିମବତ୍, ହେମକୂଟ ଓ ନିଷଧ, ଏହି ଉତ୍ତମ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ। ଏଉଁଠି ନୀଳଚଳ, ବେରିଲ ରତ୍ନର ପାହାଡ଼ ଓ ଶ୍ୱେତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଧଳା; ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଶୃଙ୍ଗବତ୍ ପାହାଡ଼। ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଯାଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ହଜାର ଯୋଜନା ରେ ମାପାଯାଏ। ସେଠି ଶୁଭ ଦେଶ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି; ସେଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବ ବସନ୍ତି। ଏଠି ଭାରତ ଭୂମି, ଏହା ପରେ ହିମବତ୍ ଅଞ୍ଚଳ; ହେମକୂଟ ପରେ ହରିବର୍ଷ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ। ନୀଳଚଳର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତରେ ମହାନ ମଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ ବିସ୍ତୃତ। ଏହା ପରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ମଲ୍ୟବତ୍ର ଉତ୍ତରେ; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଲାକାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ମେରୁ ଅଛି। ଏହା ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଭାରେ ଚମକେ, ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି; ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନା। ଏହା ତଳେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୂର ବିସ୍ତୃତ; ଉପରେ, ତଳେ ଓ ଚାରିପଟେ ଏହା ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଘେରି ରହିଛି। ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି—ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଓ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ। ଉତ୍ତରେ କୁରୁ ଦେଶ, ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାମାନେ ବସନ୍ତି; ସେଠି ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପୁତ୍ର ବିହଙ୍ଗସୁମୁଖ ଅଛି। ସେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାଉଁ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ ଭାବେ ବିଚାର କଲେ। କାରଣ ଏହା କୌଣସି ଭେଦ କରେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଆଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସଦା ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ, ପବନ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରନ୍ତି; ଏହି ପାହାଡ଼ ଦିବ୍ୟ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହା ପାଖରେ ଜମ୍ବୁ ସୁନାର ଭବନ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଛି; ସେଠି ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଅପ୍ସରାମାନେ ଏହାକୁ ଘେରି ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏଠି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇ; ତୁମ୍ବୁରୁ, ନାରଦ, ବିଶ୍ୱାବାସୁ, ହାହା ଓ ହୂହୂ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଅମରମାନେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିଜ ଷ୍ଟୁତି ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ସବରେ ଏଠିକୁ ଯାନ୍ତି; ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଉଶନାସ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏହାର ରତ୍ନ ସୁନାର ଅଟୁଟ ମାଳା; ଏହି ମଣି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଧନାଧ୍ୟ ହୋଇଥିବାରୁ, ଶ୍ରୀ କୁବେର ଏଠି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରୁ ସେ ମଣିଷମାନେ ଧନ ଦିଅନ୍ତି; ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନ ପାହାଡ଼ ଶିଳା ଦ୍ୱାରା ଉଠିଛି; ସେଠି ସ୍ୱୟଂ ପଶୁପତି ଭଗବାନ ଦିବ୍ୟଗଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଅଛନ୍ତି। ସେ ଭଗବାନ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଉମା ସହିତ ଏଠି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, କର୍ଣ୍ଣିକାର ମାଳା ପିଣ୍ଧିଛନ୍ତି ଯାହା ଚରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଛି। ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଅଲୋକିତ, ତିନିଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଛନ୍ତି; ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା, ଶୁଭ ବ୍ରତ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଞ୍ଚନ୍ତି।