ପ୍ରାଚୀନ କାଳର କଥା। ଜଳଦେବତାମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଆପଣ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ଆମେ ତାହା ଅବଶ୍ୟ ପାଳନ କରିବା। ଏବେ ଆମ ପାଇଁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଆପଣ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।" ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, "ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଶରଣ୍ୟ। ଆମେ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଆଉ କିଏ ଅନୁଗ୍ରହ କରିପାରିବେ?" ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ଯଦି କୌଣସି ମଣିଷ ଅବିବେକରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ତୁମେ ଜଳକୁ ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ପେଶାବ ଓ ମଳ ତ୍ୟାଗ କରିବ। ସେ ଶୀଘ୍ର ଏଠାରେ ଆସି ରହିବ, ଏହାପରେ ମୁକ୍ତି ହେବ। ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।" ମହାଦେବ କହିଲେ, "ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପୁରାତନ ଦିନରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳୀରେ ତପସ୍ୟା କରି, ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳୀ, ବାର୍ତ୍ରଘ୍ନୀ, ହେ ପାର୍ବତୀ।" ଏହିଭଳି ବାର୍ତ୍ରଘ୍ନୀର ମହିମା କଥା ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏପରେ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ, "ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ବାର୍ତ୍ରଘ୍ନୀ, ସଙ୍ଗମରୁ ଭଦ୍ରା ସହିତ ଭାରୁଣୀର ନିବାସ, ଅର୍ଥାତ୍ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସାଗର ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଅଭିଲାଷାରେ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସି, ସ୍ନେହରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଭଦ୍ରା କିମ୍ବା ସୁଭଦ୍ରା, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ସହଚରୀ ଥିଲେ, ଶ୍ରୀଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସାହାୟକ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଏକତା ଉତ୍ତର ସାଗରତୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ। ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ବାରୁଣୀର ନିବାସ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ସାଗରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ, ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ଦେବତାଙ୍କ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି, ଯଜ୍ଞ-ବରାହ ଦେବତା ମକର ନିବାସକୁ କମ୍ପିତ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳ କରି, ପରେ କାଦୁରୁ ବାହାରିଲେ। ପାର୍ବତୀ ପଚାରିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଜ୍ଞ-ବରାହ କିପରି ଏହି ଧୂସର ସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ କାଦୁରୁ କିପରି ବାହାରିଲେ, ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।" ମହାଦେବ କହିଲେ, "ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବରାହ ହରି ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିଲେ; ଏହି ସବୁ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ, ହେ ପାର୍ବତୀ। ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ସରାସରି ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଭୂଦେବୀକୁ ଉଠାଇ, କାଦୁରୁ ବାହାରିଲେ; ସେଠାରେ ବଡ଼ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ 'ବରାହ' ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି; ଏଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ତାଙ୍କ ସହ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।" ଏହିଭଳି ବରାହତୀର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ, ମହାଦେବ କହିଲେ, "ଶୁଣ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରତ କଥା କହିବି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ମଣିଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଘୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଥାନ୍ତି। ଏହି ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା ଦେବତାଙ୍କ ଅବିର୍ଭାବ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ ହୋଇଥିଲା; ଏହା ଏକ ତିଥି କିମ୍ବା ମାସ ଭାବେ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଚିରମୁକ୍ତି ମିଳେ; ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ କାରଣଙ୍କ କାରଣ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱରୂପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ; ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେହି ମହାପୁରୁଷ ନରସିଂହ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ।" ପାର୍ବତୀ କହିଲେ, "ହେ ଦେବ, ଅନେକ ଅବତାର କଥା ଶୁଣିଛି; ଏବେ ଆପଣ 'ନରସିଂହ' ନାମକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧାମ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ହିଁ ସୁଖମୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।" ମହାଦେବ କହିଲେ, "ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ଜଗତ୍ର ଗୁରୁ, ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ କୋଳରେ ବସାଇ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ବଧକ।" ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ, "ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ, ନରସିଂହ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଦେବମାନ୍ୟ; ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି। ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଭକ୍ତି କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମୁଁ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲି, ଏହାର କାରଣ କହନ୍ତୁ।" ନରସିଂହ କହିଲେ, "ମୁଁ କହିବି, ହେ ମହାମତି, ଭକ୍ତିର କାରଣ ଶୁଣ, ଏବଂ ପ୍ରିତିର କାରଣ ମଧ୍ୟ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲ; ନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲ; ତୁମ ନାମ ଥିଲା ବାସୁଦେବ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମାସକ୍ତ, ଏକ ବେଶ୍ୟା ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମିଥିଲ। ସେ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲ; ମଦୁ ଓ ଘୃତ ଭୋଗ କରି, ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲ। କିନ୍ତୁ ମୋର ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ତୁମରେ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।" ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପଚାରିଲେ, "ହେ ଦେବ, ଏହି ବ୍ରତ କିଏର ପୁତ୍ର ଓ କେଉଁ ବ୍ରତ ଥିଲା, ବିସ୍ତୃତ କହନ୍ତୁ। ବେଶ୍ୟା ସହ ବସିଥିବା ବେଳେ ମୁଁ କିପରି ଏହା କଲି? ଆପଣ ଦୟା କରି ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ।" ନରସିଂହ କହିଲେ, "ପୂର୍ବେ, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ; ମୋର ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଭୁ ଏହି ବ୍ରତ ତ୍ରିପୁରବିନାଶ ପାଇଁ କରିଥିଲେ; ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ତ୍ରିପୁର ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପୂର୍ବଜ ଦେବ, ଋଷି, ମହାଜ୍ଞାନୀ ରାଜାମାନେ କରିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ସଫଳତା ମିଳେ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅନେକ ଭୋଗ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲା। ଏଗୁଡ଼ିକ ଉପଭୋଗ କରି, ସେମାନେ ଶେଷରେ ମୋରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ତୁମେ ମୋରେ ପ୍ରବେଶ କର। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମର ଅବତାର ମୋର ଦେହରୁ ଅଲଗା। ସେମାନେ ଶତ ଶତ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ନ ଆସନ୍ତି; ଦରିଦ୍ର ମଣିଷ କୁବେର ଭଳି ଧନୀ ହୁଏ।" ଏହିଭଳି, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ, ଦେବତା, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ ଓ ଭକ୍ତିର ମହିମା ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।