ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ, ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୟାଧର ଥିଲେ, ଯିଏ ସୁଜାତି, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ସମଗ୍ର ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ଏହି ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ—ଏହେଁ Vasuśarmā, Nāmaśarmā, ଓ Dharmaśarmā। ମୁଁ ଏହି ତିନି ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠୁ କଣିଶ୍ଠ, Dharmaśarmā; ମୋ ଗୁଣ କମ୍। ମୋ ଭାଇ Vasuśarmā ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ। Nāmaśarmā ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅତି ବିବେକୀ ଓ ତିନି ଗୁଣରେ ମଧ୍ୟ ମୋଠୁ ଉତ୍ତମ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏକ ମହାମୂର୍ଖ ହୋଇ ପଡିଲି; ମୁଁ କେବେ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଓ ଶୁଭତା ପାଇବି? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ମୁଁ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବା ନାହିଁ, ନ ଶୁଣିବା। ଏହି ଦେଖି, ମୋ ବାପା ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ—Dharmaśarmā ନାମ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ; ଏ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ, ନ ଗୁଣର ଧାରକ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସତ୍ୟଧର୍ମୀ ବାପା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମୋତେ କହିଲେ—"ପୁଅ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅर्जନ କର।" ମୁଁ ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅନୁକୂଳ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି—"ବାପା, ମୁଁ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ଏଠି ଦୁଃଖର ଘର।" ଯେଉଁଠି ସଦା ମାର, ଭୃକୁଟି ଓ ଚିତ୍କାର ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟିଗୋଚର ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ। ଦିନ ଓ ରାତି, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ପାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଦୁଃଖର ଘରକୁ ମୁଁ ଯିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଖେଳାର ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ; ଖାଇବି, ଶୁଇବି, ଓ ଖେଳିବି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ଅନୁମତିରେ। ଦିନ ଓ ରାତି ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହି, ଅନ୍ୟ ଛୁଆମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟଧର୍ମୀ ବାପା ମୋ ମୂର୍ଖତା ଜାଣି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ—"ପୁଅ, ଅନାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ନାହିଁ; ଶିକ୍ଷାରେ ଉଦ୍ୟମ କର। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, କୀର୍ତ୍ତି, ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହିମା ଲାଭ ହୁଏ।" "ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଏହିପରି ତୁମେ ଶିକ୍ଷା ଅर्जନ କର। ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ଜ୍ଞାନ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ପୁଅ, ଶିକ୍ଷାରେ ଉଦ୍ୟମ କରି, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉ।" ମୁଁ ବାପାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କରିଲି ନାହିଁ; ଦିନକୁ ଦିନ, ଯେଉଁଠି ରହୁଥିଲି, ତାଁଠି ଧନର ହାନି ହୁଏ, ଲୋକେ ମୋତେ ଉପହାସ କରେ, ଉପେକ୍ଷା କରେ। ଏହିପରି ଲଜ୍ଜା ମୋତେ ଆସିଲା, ଯାହା ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିପାରିଥାଏ। ଜ୍ଞାନ ଅर्जନ କରିବା ଆଶାରେ, କେଉଁ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଚୟନ କରିବି, ଏହି ଚିନ୍ତା ରହିଲା। ଏହି ଭାବନାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଆକୁଳ, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଲି—କିପରି ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ପାଇବି? କିପରି ଗୁଣ ଅर्जନ କରିବି? କିପରି ସ୍ଵର୍ଗ ମିଳିବି? କିପରି ମୋକ୍ଷ ପାଇବି? ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଗଲି। ଏକ ଦିନ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏକ ମନ୍ଦିରରେ ବସିଥିଲି, ମୋ ପୂର୍ବ ଦୂର୍ଭାଗ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ; ସେ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ ନାହିଁ, ଅଲ୍ପ ଖାଦ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ଏଇଛା ବିହୀନ, ଦୂରେ ବସିଥିଲେ, ଯୋଗରେ ଲିନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ। ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲିନ, ଜ୍ଞାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲି—ସେ ମହାମନା, ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ, ଭକ୍ତି ଓ ନମ୍ର ଶିର ଦେଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡବତ ହୋଇ ରହିଲି। ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅପରିସମ୍ପଦ ଦେଖାଯାଉଥିଲି; ତେବେ ସେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ?" "କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛ?"—ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀ। ମୁଁ ମହାମୂର୍ଖ ହୋଇ, ମୋ ପୂର୍ବ କଥା ସମସ୍ତ କହିଲି; ଏହିପରି କଥା ରଖି, କିପରି ସର୍ବଜ୍ଞତା ପାଇବି, ଚାହିଁଲି। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ସଦା ତୁମ ଶରଣ ନେଇଛି; ତେବେ ସେ ମହାମନା ମୋତେ କହିଲେ—"ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର କାରଣ।" ଏହି ଭାଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଉଛି—ପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡର ଏକଶ ଉନେଶି ଅଧ୍ୟାୟ, ବେନା ଉପାଖ୍ୟାନ, ଗୁରୁ ତୀର୍ଥର ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନ କଥା। ଏଠି, ଏହି ସିଦ୍ଧ ଋଷି କହିଲେ—"ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଜ୍ଞାନର କୌଣସି ଦେହ, ହାତ, ପା, ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର ନାକ, କାନ, ଅସ୍ଥିର ଗଠନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କିପରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ ହୁଏ? ତାହାର ଚିହ୍ନ କଣ? ଜ୍ଞାନ ସଦା ରୂପହୀନ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ କୁ ଜାଣେ; ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଦୀପ ଘରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏମାନେ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନର ତୁଳନାରେ ଶୋଭା କରନ୍ତି। କିପରି ଆଲୋକରେ ସେ ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ? ଶୁଣ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହିଁ ଗଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇନାହାନ୍ତି; ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଧ୍ୟାନର ଦୀପ୍ତି ସାରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର କୌଣସି ହାତ, ପା, ଚକ୍ଷୁ, କାନ ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତଠି ଚାଲେ, ସମସ୍ତ କୁ ଧରେ, ସମସ୍ତ ଦେଖେ। ସମସ୍ତ ଘ୍ରାଣ କରେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ କୁ ଶୁଣେ, ନିଶ୍ଚିତ। ଅନ୍ଧକାର ନାଶ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ସମାନ ଦୀପ ନାହିଁ। ସ୍ଵର୍ଗ, ଭୂମି, ପାତାଳ ଓ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଯାଏ। ଅପୂର୍ବ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକେ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜ୍ଞାନ କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନର ସ୍ଥାନ କହିଦେଉଛି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଭିଲାଷା ଓ ମହା ମୂହକୁ ଦହିଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସଦା ଏହି ମୂହ ଓ ଭୋଗକୁ ଦହିଦେଉଛି, ସେମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଦମନ କରନ୍ତି।