ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଅତି ଆଦର ସହିତ କହାଯାଉଛି—ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତର ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନେକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କେବଳ ଦୂର ଦୂରାନ୍ତରୁ, ଶତ-ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ କାଟି ଦେଉଛି, ଅନେକ ଦୁଷ୍କର କର୍ମକୁ ଜୟ କରିଦେଉଛି। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ—ଏହାର ଫଳରେ ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତା ସ୍ୱର୍ଗ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି। ସେ ଦେବୀ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦାତ୍ରୀ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ମୁରାରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତ ଧାରା, ଦୁଃଖ ସାଗର ପାର କରିବା ପାଇଁ ନୌକା, ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାର ପଥ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ଜଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତାଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ସାରଣ ହୋଇ, ପାପ ସାଗରରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ ନଦୀରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶୁଧ୍ଦ ତେଜସ୍ୱିତା ଅପବିତ୍ରତାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ—ସେ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଏ ମନ, କାହିଁକି ତୁମେ କମ୍ପିତ? ମିତ୍ର, ତୁମେ କି ନରକକୁ ଭୟ କରୁଛ? କହାଯାଏ, ପାପୀ ମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି; ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋ ପାପରେ ଯଦି ଶତ୍ରୁ ଆଗରୁ ନରକକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି, ତେବେ ଆଉ କ'ଣ ଅଛି? କ'ଣ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଧନ ମୋ ପାଇଁ ଅଛି? ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣଗାନ, ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭବ ଓ ସ୍ନାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ମୋକ୍ଷ ଆଶାରେ ଆସନ୍ତି—ସେଠି ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ବେଦ ଏହାର ପ୍ରମାଣ। ମିତ୍ର, ତୁମ ମନରେ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହେଉ, ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମ ବାଣୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହେଉ, ଦୃଢ ଗୁଣ ଓ ଦୀପ୍ତି ଲାଭ କର, ଶକ୍ତି ଆସୁ—ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶା। ଓ ଶ୍ରୀ ଜାହ୍ନବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମା ତନୟା, ତିନି ନଦୀର ଶୋଭା, ଓ ପ୍ରୟାଗ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ କୃପା କର, ଉଦ୍ଧାର କର, ତୁମ ତେଜରେ ମୋର ଦଶ ଭିତର ଅନ୍ଧକାର ନଶ୍ୱାନ କର। ବାଣୀର ଦେବତା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତର ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ନୀଳ ତଟକୁ ପୂଜନ୍ତି; ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ବିଜୟୀ। ଯେଉଁଠି ହିମାଳୟ ଜନିତ ଗଙ୍ଗା ମିଳେ, ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହିଥାଏ, ତିଏ ଲୋକଙ୍କର ତିନି ବିଧା ତାପ ଦୂର କରନ୍ତି—ପ୍ରୟାଗ ବିଜୟୀ। କଳା ବଟବୃକ୍ଷ ନିଜ କଳା ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଛାୟାରେ ଶିତଳତା ପାଆନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ, ସେଠି ପ୍ରୟାଗ ବିଜୟୀ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଧନ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ରାଜା, ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିଦିନ କହନ୍ତି—"ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଭୂମିର ରାଜ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା।" ଏହାର କୀର୍ତ୍ତିରେ ପାପ ନଶ୍ୱାନ, ତେଜରେ ଚକ୍ଷୁ ଶୁଧ୍ଦି; ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ଆଲୋକ ବ୍ୟାପିଛି, ପ୍ରୟାଗ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜା। ଚାରିପାଖରେ ଶ୍ଵେତ ଓ କଳା ଚାମରା ର ଆକର୍ଷକ ତେଜ ଦେଖାଯାଏ, ନଦୀମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ମିଶିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାକନ୍ୟା ତ୍ରିପଥ ତ୍ରିବେଣୀ ସ୍୵ୟଂ ପ୍ରକାଶିତ, ଯାହାକୁ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। କିଛି ଲୋକ ପାଇଁ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଲାଗିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମୃଦୁ ଭାଷୀମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବର୍ଷ ଭାବରେ ପାଆନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟରେ ଯାହା ମିଳେ, କିଛି କହାଯାଏ କିଛି ନାହିଁ; ଦୈବଯୋଗରେ ସଙ୍ଗମ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ, ଶୁଭ ଦିନ ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରୟାଗ, ପ୍ରୟାଗ! କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବଳ ସ୍ତୁତି, ଷ୍ଲୋକ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମୋର ଅବିଧି, ଅସାବଧାନତା କିମ୍ବା ଦୋଷରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଠିକ୍ ଭାବେ ହେଇନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟା କଲେ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏହା ସଫଳ ହୁଏ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟଠାରେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତ୍ରିବେଣୀ ଧୂଳିକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ରାଜା ପ୍ରୟାଗକୁ, ଚକ୍ର ଚିହ୍ନରେ ଦୀପ୍ତ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ, ଅମରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆମେ କ'ଣ ତପସ୍ୟା କଲୁ, କ'ଣ ଯଜ୍ଞ କଲୁ? କ'ଣ ଦାନ ଦେଲୁ, କ'ଣ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲୁ? କ'ଣ ତୀର୍ଥ ସେବା କଲୁ, କ'ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରକୁ ସମ୍ମାନ କଲୁ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସିବନଗର, ମଙ୍ଗଳଦାୟିନୀ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଭାଗ୍ୟରେ ମୋତେ ସେଉଁଠି ମିଳିଛି, ଯାହା ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ନଶ୍ୱାନ କରେ; ଅଦ୍ଭୁତ ସିବନଗର, ସଂସାର ସାଗର ଉପରେ ନୌକା। ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ଫଳ ମିଳେ, ପରିବାର ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏଠାରେ ଆଉ କ'ଣ ଅଛି? ଏଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଲକ୍ଷ ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି; ଏହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ କାଶୀ ମଧ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ—କି ଅସ୍ଥାୟୀ! ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ କାଶୀରେ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ଗଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପୁରୁଣା, ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ, ଏଠାରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯଦି ଶ୍ରୀ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ପାପ ପଥର ଭୟ, ଅନେକ ପୁଣ୍ୟର ଆନନ୍ଦ, ଅଧ୍ୟୟନର ଗର୍ବ, ମୂଢ଼ତା ଓ ତ୍ରୁଟିର ଦୁଃଖ, ଧନର ଅଭିମାନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଖାଦ୍ୟ—ଏସବୁ ଅପରିଗଣ୍ୟ। ଅଳ୍ପ ଧନ, ଅଳ୍ପ ଶାରୀରିକ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ସାହ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଇପାରାଯାଏନି, ସେଉଁଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନଗର ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।