ଏହି ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଧୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଗଭୀର ଓ ମାନ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳ୍ପରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପୁନଃକଥନ କରାଯାଉଛି: ନାରଦ ଋଷି ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପରେ, ସେ ଆଉଥରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ଏହି କାମନା କିପରି ପୂରଣ ହେବ? ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏକାଏକି କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ କଣ ଉପାୟ ଆସିପାରେ? ସେ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଥିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ଭଲ ବିଚାର ମନରେ ଆସିଲା ଓ ସେ କାମୋଦା ନାମକ ଏକ ନଗରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଗଳ୍ପଟି ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡ, ବେଣା ଉପାଖ୍ୟାନ, ଗୁରୁତୀର୍ଥ ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନ ଉପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ 'କାମୋଦା କଥା' ବାବଦରେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ଏହି କାମୋଦା ନାମକ ଦିବ୍ୟ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଥିଲେ, ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଥିଲା। ସେ ଏହି ନଗରର ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କାମୋଦାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ସେ ସେଉଁଠି ଆସି ବସିଲେ। କାମୋଦା ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ, ଦିବ୍ୟ ଆସନରେ ବସାଇଲେ, ଓ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାପରେ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମଙ୍ଗଳମୟେ, ତୁମେ ଭଲ ଅଛ କି? ତୁମ ଶରୀରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତେଜ ଦେଖାଯାଉଛି।" କାମୋଦା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମହାମୁନି, ଆପଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚୁଛି। ଆପଣ କାହିଁକି ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।" ସେ ଆଉ କହିଲେ, "ମୁରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ମୋହ ଆସିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରିଛି ଓ ମୋର ବିବେକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛି। ଏହି ମୋହରୁ ମୋତେ ଘୁମ ଆସିଗଲା ଓ ଘୁମ ଭିତରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲି। କେହି ଆସି ମୋ ପାଖରେ କହିଲେ—'ଅଦୃଶ୍ୟ ହୃଷୀକେଶ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।' ଏହା ଦେଖି ମୋତେ ଦୁଃଖ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି। ଏହାର କାରଣ ଆପଣ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।" ନାରଦ କହିଲେ, "ମଙ୍ଗଳମୟେ, ମାନବମାନେ ଘୁମ ଓ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ତିନି ଦୋଷ—ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ—ଠାରୁ ଦେଖନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଘୁମ ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ମାନବମାନେ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏଠି ଆଉ ଏକ କାରଣ ଆଛି—ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ବଡ଼ ବାୟୁର ଅଶାନ୍ତିରେ ଜଳ ଉତ୍ତଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତିଣ୍ଡି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ତିଣ୍ଡି ତଳେ ପଡ଼ି ଆଉଥରେ ଗଳିଯାଏ, କେବେ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର, ଅସଙ୍ଗ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ରହିତ। ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଛବିଶି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଚମକେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୋଗ ପାଇ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଚଳିଯାଏ, ତାହାର ତେଜରୁ ଆଉ ଏକ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହିକୁ ଅନ୍ତଃକରଣ କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଜଳରୁ ତିଣ୍ଡି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ତେଜରୁ ଅନ୍ତଃକରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ମାଟି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ତେଜ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଆଦିକାଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଆତ୍ମାର ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣି ଏକତାରେ ଲୀନ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଦୋଷରେ ଏହି ଭୂତମାନେ ନାଶ ଆଣନ୍ତି ଓ ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ଶରୀର ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି ଖେଳ ଓ କ୍ରୀଡ଼ା ସୃଷ୍ଟି ସହ ସଂଯୋଗର କାରଣ। ଯେପରି ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଉଠି ଲୟ ହୁଏ, ଏହି ଭୂତର ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ପୁନଃପୁନଃ ଘଟେ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ଆତ୍ମା ସହିତ, ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ପାଉଛି; ଏମାନେ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱଭାବର। କେବଳ ଶରୀର ନଶ୍ଵର, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୋଷ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟିରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ଶରୀର ଶେଷରେ ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରହିଯାଏ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ଉଠେ, ସେପରି ଅନ୍ତଃକରଣ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା, ଯାହା ପରବ୍ରହ୍ମ ଅଟଳ ଓ ଜାଗ୍ରତ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃକରଣ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ରହେ। ଖାଦ୍ୟରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ଅନ୍ତଃକରଣ ସୁଖ ପାଏ; ଅତି ଭୋଗରୁ ମୋହ ଆସେ ଓ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ। ତାପରେ ଘୁମ ଆସି, ତମୋଗୁଣ ବଢ଼ି ନାଶ ଆଣେ; ନାଡିର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପରି ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏଭଳି ରାତି ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ତଃକରଣ ଚମକେ। ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ ଅନ୍ତଃକରଣ ଧରାଯାଏ। ଏହା ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଦୋଷରେ ବନ୍ଧି ଏହା ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଚଳିଯାଏ। ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଓ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ନାରଦ ଓ କାମୋଦାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର-ପ୍ରଶ୍ନ ଭିତରେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହେଲା।