ନର୍ମଦା, ସରୟୂ, ଭେତ୍ରବତୀ, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ରା ଓ ବିପାଶା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ କର୍ମକୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ଦୀପା ଓ ବିଦୀପା—ଏହି ନଦୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଉଜ୍ୱଳ—ଏଠାରେ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗାକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ସେଇ ଫଳ ତୁରନ୍ତ ମିଳିଯାଏ। ଏହି ଗଙ୍ଗା ସର୍ବପ୍ରଧାନ ପବିତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଉଦ୍ଧାରକାରୀ। ଯେଉଁମାନେ ନରକରେ ବନ୍ଧିତ, ଗଙ୍ଗା ସେମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଓ ପାପହୀନ, ଗଙ୍ଗାକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ଏହି ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ପ୍ରଭାତରେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରେ ପଳାଏ, ଗଙ୍ଗାର ଶକ୍ତିରେ ଏପରି ପାପ ଗଳିଯାଏ। ସେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ସୁଦ୍ଧ ଓ ପାପନାଶିନୀ। ସେ ଶୁଭାକାରୀ ରୂପରେ, ବହୁପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ; ଦିବ୍ୟ ମାତା ଦୁଃଖିତଙ୍କର ପବିତ୍ରକାରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ମାଘ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ନିରନ୍ତର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତିନିଶହ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଦୁଃଖ ମିଳେନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ମିଳନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପାନ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହି କଥାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ ମହାଦେବ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ନେହରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି; ମୋର ପ୍ରଶଂସା ତୁମର ଶ୍ରୀସ୍ତୁତି। ମୁଁ ଯାହା ଖାଉଛି, ତାହା ତୁମର ଅର୍ପଣ; ମୁଁ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ମୋତେ ପଠାଉଛ। ମୁଁ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ, ସେଇବେଳେ ମୋର ପ୍ରଣାମ ତୁମର ଦୁଇ ପାଦରେ। ମୁଁ ଯାହା କରୁଛି, ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ତାହାରେ ତୁମେ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ଦେଖିବା, ନମସ୍କାର, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଧରିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦୁନିଆରେ ଦରିଦ୍ରତା, ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କଲେ ତୁରନ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଚିରକାଳରେ କଟିଯାଏ, ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଫଳ। ଏପରି ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତା ସ୍ୱର୍ଗ ସାଗରକୁ ଯାଇଥାଏ। ସେ ଦେବୀ ହୋଇ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଦାତ୍ରୀ। ସେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ମୁରାରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଅମୃତଧାରା, ଦୁଃଖ ସାଗରରେ ତାରଣୀ, ଦେବ ଓ ମଣିଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପଥ। ସେ ଏମିତି ଜଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଉଜ୍ୱଳ। ତାଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ତଳ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପାପ ସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଅପବିତ୍ରତାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ହେ ମନ, କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ? ହେ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ଦୁଇଟି ନରକକୁ ଭୟ କରୁଛ କି? କୁକର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ ଆସେ, ତୁମେ ଭୟ କରନି। ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଶତ୍ରୁ ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ନରକକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ଆଉ କଣ ଅଛି? କେଉଁ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଧନ ରହିଲା? ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କର ସ୍ତୁତି, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ ଓ ସ୍ନାନର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଲାଭ ଆଶା କରି ଆସନ୍ତି—ସେଠାରେ ଦୁଷ୍କର୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ବେଦ ଏହାର ପ୍ରମାଣ। ତୁମର ମନରେ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଆସୁ, ବନ୍ଧୁ, ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମର କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହେଉ, ଦୃଶ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ତେଜ ମିଳୁ, ଜୀବନଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ—ଏହି ଭଲ ଇଚ୍ଛା ସମସ୍ତଙ୍କର। ହେ ଶ୍ରୀ ଜାହ୍ନବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଝିଅ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ତିନିନଦୀର ଶୋଭା, ହେ ପ୍ରୟାଗ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ କୃପା କର, ଉନ୍ନତି ଦିଅ, ତୁମ ତେଜରେ ମୋ ଦଶଗୁଣ ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧକାର ନାଶ କର। ବାଣୀର ନାଥ, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନମାନେ, ସେଇ ସୁନ୍ଦର ନୀଳ ତଟକୁ ପୂଜନ୍ତି, ପାପ ନାଶ ପାଇଁ; ପ୍ରୟାଗ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ରାଜା, ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ହିମାଳୟ ଜନ୍ମ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହେ, ସେଠାରେ ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଦୂରିକରନ୍ତି; ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥରାଜ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତୁ। ଏଠାରେ କଳା ବଟବୃକ୍ଷ, କଳା ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଛାୟା ଦେଉଛି; ଏଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାରେ ଦୁଃଖ ଦୂରିଯାଏ, ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥରାଜ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଧନ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା, ହେ ନାଥ, ଦେବ, ରାଜା, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଦିନେ ଦିନେ କହନ୍ତି: ‘ସ୍ୱର୍ଗ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରାଜତ୍ୱ—ଏହି ପ୍ରୟାଗର ମହିମା।’ ଏହାର କୀର୍ତ୍ତିରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଏହି ତେଜରେ ଚକ୍ଷୁ ସୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ଯାହାର ଆଲୋକ ତିନି ଲୋକକୁ ଗାଈ ସହିତ ବ୍ୟାପିଛି—ଏଉଁ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥରାଜ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶ୍ୱେତ ଓ କଳା ଚାମରା ଚମତ୍କାର, ଅଟବୀରେ ନଦୀମାନେ ମିଳନ କରନ୍ତି। ସଙ୍ଗମରେ, ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରୀ, ତ୍ରିପଥ ତ୍ରିବେଣୀ ପ୍ରକାଶିତ, ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ। କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଅଗଣିତ ଜନ୍ମ ଲାଗିଯାଏ; ମୃଦୁବାଣୀ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଉତ୍ତମ ଆକାଂକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ଭାଗ୍ୟରେ ଯାହା ମିଳେ, ତାହା କହିବା ନାହିଁ; ଦେଉଁ ଦ୍ୱାରା ସଙ୍ଗମ ବିଶିଷ୍ଟ, ଶୁଭ ଦିନ ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରୟାଗ, ପ୍ରୟାଗ! କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହାନ୍ତି, ବଳି, ଯଜ୍ଞ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସା, ସ୍ତୁତି ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଆନ୍ତି। ମୋର ଅଲସତା, ତ୍ୱରା କିମ୍ବା ଅପରାଧରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା ଠିକ୍ ଭାବେ ହୋଇନାହିଁ। ଯଦି କିଏ ଏଠି ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ଧ୍ୟା କରେ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।