ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଯାମ୍ବବତ୍ ତୀର୍ଥର ମହିମା' ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ବିଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବଜୀ ଉମାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ସଭ୍ରାମତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଲୁଚି ରହିଛି, ଯାହା 'ଖଙ୍ଗଧାର' ନାମରେ ପରିଚିତ। କଳିଯୁଗରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଗୁପ୍ତ ରହିବ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁଲେ ନହାଇବା କିମ୍ବା ପାଣି ପିଇବା ମାତ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏଠି ସଭ୍ରାମତୀ ନଦୀ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି, ନେତ୍ରଲୋକକୁ ଯିବା ବେଳେ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ବନ୍ଧି ରହିଥିଲେ। ଏଠି 'ଖଙ୍ଗଧାର' ନାମରେ ନିଜେ ରୁଦ୍ର ବିରାଜିତ; ଏଠି ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ପୁରାତନ କଥା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ଏକ କିରାତର ଅତି କଠିନ ବ୍ରତ ସମ୍ପର୍କରେ। ଏଥିରେ ପାର୍ବତୀ ପଚାରିଲେ— "ସେଇ କିରାତର ନାମ କଣ? ସେ କେଉଁ ବ୍ରତ ନେଇଥିଲେ? ମୁଁ ସବୁ ଖୋଲାସା ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏହି ଉପକ୍ରମରେ ମହାଦେବ କହିଲେ— "ଏକ ସମୟରେ ଚଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟ, ଚତୁର ଓ ନିର୍ଦୟ କିରାତ ଥିଲେ, ଯିଏ ସବୁଠୁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ। ସେ ନିତ୍ୟ ଜାଲରେ ମାଛ ମାରୁଥିଲେ, ବାଣରେ ହରିଣ, ବନ୍ୟପଶୁ, କଳା ମୃଗ ଓ ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ ପଶୁମାନେ ମାରୁଥିଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ମାରୁଥିଲେ, ବିଶେଷ କରି ମୟୂରମାନେ ଉପରେ ରାଗରେ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ।" "ଏହି କିରାତ ବଡ଼ ପାପୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଚତୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ସେ ଏଭଳି ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ବହୁ ଦିନ କଟିଗଲା। ଏକ ରାତି, ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ, ସେ ଏକ ଶ୍ରୀ ଗଛ ଉପରେ ଧନୁଷ ନେଇ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଶିଆଳକୁ ମାରିବାକୁ ତୟାରି କରୁଥିଲେ। ସେ ରାତି ଜାଗି ରହିଲେ, ଏବଂ ରାଗରେ ଗଛରୁ ବହୁ ପତ୍ର କାଟିଲେ। ସେଇ ପତ୍ରମାନେ ଗଛ ତଳେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।" "ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ପତ୍ର ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ହେଲା। ଜଳ ମୁଁହରେ ଧରି, ସେ ଅଜ୍ଞାନରେ ମହା ଅଭିଷେକ କଲେ। ମାଘ ମାସର ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ, ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟରେ, ସେଇ ପାପୀ ପୁଷ୍କସା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ।" "ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ସେ ସମୟରେ ଭୁକ୍ତ ଓ ନିରାଶ ଥିଲେ। ପୁଷ୍କସା କୌଣସି ଶୂକର, ହରିଣ କିମ୍ବା ମହିଷ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସ୍ତ୍ରୀ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଦେଲେ। ସେଇ କ୍ରୂର ନୟନ ଥିବା ଜନନୀକୁ ପୁଷ୍କସା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।" "ତାପରେ ସେ କ୍ରୂର ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ, 'ଚଳ ଶୀଘ୍ର ଖା, ମୁଁ ଏମାତ୍ରେ ମାଛ ଓ ମାଂସ ଆଣିଛି। ତୁମେ କଣ କଲୁ? ଗତକାଲି ଯେଉଁ ମାଂସ ଆଣିଥିଲି, ସେଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ତୁମେ ଖାଇଦେଲ, ଏବଂ ଘରକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ।'" "ଏହି କ୍ରୂର ସ୍ତ୍ରୀର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ କ୍ରୂର ପୁରୁଷ ଶିବରାତ୍ରିର ଉପବାସ ଓ ଜାଗରଣ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ପବିତ୍ରତା ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ଶୂଚି ଭାବେ ନିମନ୍ତେ ବ୍ରତ ରଖି ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକ କୁକୁର ଆସି ସମସ୍ତ ମାଂସ ଖାଇଦେଲା। ତାହା ଦେଖି, ଚଣ୍ଡା ରାଗରେ ଏହି କୁକୁରକୁ ମାରିବାକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଚଣ୍ଡ ତାଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚାଇଲେ— 'ଏଠି ଏହାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହି କୁକୁର କଣ ଦୋଷ କରିଛି?'" "ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ, 'ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କୁକୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଦେଲା, ଏବେ ତୁମେ ଭୁକ୍କରେ କଣ ଖାଇବ?' ପୁଷ୍କସା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'କୁକୁର ଯାହା ଖାଇଛି, ତାହାରେ ମୋର ତୃପ୍ତି ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଶରୀର ରହିଲେ କଣ ଲାଭ? ଯାହାର ଜୀବନ ଯାଇଯିବା ପରେ ଏହି ଦେହ ଅର୍ଥହୀନ।" "ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ନିଜ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇ ଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ ମୂର୍ଖ ପାପୀ। ତେଣୁ ଅହଂକାର, କାମନା ଓ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର।" "ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି, ଖଡ଼ଗର ଧାରାର ବ୍ରତ ଧରି। ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ ଅର୍ଥ?" "ଏଭଳି କହି, ସେ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଉଠାଇ ନିଜକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବହୁ ଗଣ ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ଅନେକ ଦେବ ଯାନ ଏଠାରେ ଆସିଲା; ପୁଷ୍କସା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ।" "ପୁଷ୍କସା ଭକ୍ତି ସହିତ ପଚାରିଲେ— 'ତମେମାନେ କିଏ? ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରିଛ, ସମସ୍ତେ କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଭଳି ଅଭା ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ, ଜଟାଧାରୀ, ଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛ, ସର୍ପ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛ।" "ତେଉଁମାନେ କହିଲେ, 'ଅମେ ଭୟଙ୍କର ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆସିଛୁ। ତୁମେ ଓ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦେବ ଯାନରେ ବସ। ତୁମେ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ଯେଉଁ ରାତିରେ ପୂଜା କଲ, ତାହାର ଫଳରେ ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ପାଇଛ।'" "ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପୁଷ୍କସା ହସି ହସି କହିଲେ— 'ମୁଁ ଏହି ପାପୀ କ'ଣ ଭଲ କାମ କରିଛି?'" ଏଭଳି ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତୀର୍ଥ ଓ କିରାତ ପୁଷ୍କସାଙ୍କ କଥା ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।